Chi phí sinh hoạt ở vùng Đại Lộc không thể nói bằng một con số, vì nó phụ thuộc vào việc gia đình còn ruộng vườn hay không, có người đi làm ở trung tâm Đà Nẵng hay không, và nhà ở vùng trũng hay vùng cao. Cách hữu ích hơn là bóc ngân sách ra thành các khoản, hiểu khoản nào cố định, khoản nào theo mùa, và khoản nào chỉ vùng rốn lũ mới có.
Bài này không nêu giá cả — giá thay đổi liên tục và khác nhau giữa các thôn. Thay vào đó, bài đi qua từng nhóm chi tiêu của một gia đình ven Vu Gia, đặt các câu hỏi giúp bạn tự ước tính, và đề xuất cách lập quỹ dự phòng cho mùa lũ — thứ mà người ở nơi khác thường quên tính khi định về Đại Lộc sinh sống.
Ăn uống: nửa mua, nửa tự có
Nhiều gia đình ở vùng Đại Lộc vẫn còn mảnh vườn, vài sào ruộng hay một góc đất bãi. Gạo, rau, bắp, đậu, trứng gà, đôi khi con cá dưới ao, một phần tự có. Phần còn lại mua ở chợ xã, chợ thôn, hay các sạp nhỏ đầu xóm. Vì thế, ngân sách ăn uống ở đây khác hẳn ở phố: thấp hơn ở những tháng vườn nhà có rau, tăng lên khi vụ mất mùa hay sau lũ khi vườn bị ngập.
Người mới chuyển về từ thành phố, không có đất trồng, sẽ chi cho ăn uống gần như mọi thứ đi chợ mua. Chợ quê có nhiều thứ rẻ hơn siêu thị ở phố, nhưng ít lựa chọn đóng gói, hàng nhập. Thói quen mua cá sông, rau đồng theo mùa giúp tiết kiệm và ăn ngon hơn.
Mùa lũ là lúc khoản này biến động mạnh: chợ có thể nghỉ vài ngày, rau xanh khan, giá thực phẩm tươi tăng. Gia đình ven sông thường trữ gạo, mì, đồ khô, nước mắm, dầu ăn trước mùa mưa — một khoản chi dồn vào khoảng tháng Chín, tháng Mười mà ngân sách nên tính trước.
Cũng nên tính khoản hao hụt: gạo trữ bị ẩm, đồ khô bị mọt nếu cất không kỹ, thực phẩm trong tủ đông hỏng khi mất điện nhiều ngày. Trữ vừa đủ, cất trong thùng kín đặt chỗ cao, và ăn dần đồ trữ sau mùa mưa để không bỏ phí.
Bóc ngân sách thành các nhóm
Bảng dưới không có con số, chỉ có câu hỏi để bạn tự điền theo hoàn cảnh nhà mình:
| Nhóm chi | Tính chất | Câu hỏi để tự ước tính |
|---|---|---|
| Ăn uống | Hằng ngày, biến động theo mùa | Bao nhiêu phần tự trồng? Mùa lũ cần trữ bao lâu? |
| Đi lại | Hằng ngày nếu có người đi làm xa | Ai đi Đà Nẵng mỗi ngày? Đi bằng gì? Quãng đường bao xa? |
| Điện, nước, gas, internet | Hằng tháng, khá ổn định | Dùng nước máy hay giếng? Có máy bơm, tủ đông không? |
| Học hành | Theo năm học, dồn vào đầu năm | Mấy con đi học? Có học thêm, ở trọ không? |
| Y tế | Không đều, có lúc rất lớn | Có người bệnh mạn tính? Bảo hiểm đủ cho cả nhà chưa? |
| Hiếu hỉ, giỗ chạp, Tết | Theo mùa, khó từ chối | Họ hàng đông không? Mùa cưới rơi vào tháng nào? |
| Sản xuất | Theo vụ | Giống, phân, thuê máy cày, máy gặt bao nhiêu mỗi vụ? |
| Dự phòng thiên tai | Mỗi năm, nhiều năm mới dùng lớn | Nhà có hay ngập? Lần gần nhất sửa nhà sau lũ tốn bao nhiêu? |
Điền xong bảng, cộng các khoản hằng tháng rồi chia các khoản theo năm ra mười hai tháng — đó là con số chi thật của nhà bạn, thường cao hơn con số ước lượng trong đầu.
Đi lại: khoản tăng mạnh khi có người làm ở trung tâm Đà Nẵng
Từ khi Đại Lộc thuộc Đà Nẵng, số người ở quê đi làm ở trung tâm thành phố có xu hướng tăng. Mỗi ngày đi về bằng xe máy trên quốc lộ 14B rồi vào thành phố là một quãng không ngắn, nhất là từ các thôn phía tây. Chi phí xăng, bảo dưỡng xe, bảo hiểm, cộng thời gian đi đường, là khoản lớn thứ hai sau ăn uống ở nhiều nhà.
Có ba cách phổ biến: đi về hằng ngày; ở trọ ở phố trong tuần, cuối tuần về; hoặc đi chung xe với người cùng xóm. Mỗi cách có cái giá riêng: đi về hằng ngày tốn xăng và sức; ở trọ tốn tiền thuê và ăn ngoài; đi chung phụ thuộc giờ giấc người khác, và khi một người nghỉ việc thì cả nhóm phải tính lại. Tính đủ các khoản, nhiều người thấy ở trọ trong tuần không đắt hơn bao nhiêu mà đỡ mệt.
Đừng quên rủi ro: đi xe máy đường dài mỗi ngày, mùa mưa đường trơn, xe tải chở vật liệu nhiều. Một tai nạn có thể làm đảo lộn ngân sách cả năm. Mũ bảo hiểm tốt, xe bảo dưỡng định kỳ, bảo hiểm tai nạn là khoản chi nên coi như bắt buộc.
Điện, nước, sinh hoạt hằng tháng
Nhiều thôn ở vùng Đại Lộc dùng nước giếng khoan, giếng đào, một số nơi đã có nước máy. Dùng giếng thì tiền nước gần như không có, nhưng tiền điện bơm nước, tiền lọc nước và chi phí xử lý giếng sau mỗi mùa lũ thì có. Nước máy tốn tiền hằng tháng nhưng ổn định hơn và an toàn hơn sau ngập.
Tiền điện phụ thuộc vào các thiết bị chạy liên tục: tủ lạnh, tủ đông trữ cá thịt, máy bơm, quạt mùa hè nóng. Mùa hè ở vùng này nóng gắt, gió tây khô thổi về những ngày đầu hạ; nhà mái tôn thấp không có trần cách nhiệt tốn điện quạt, điều hoà nhiều hơn. Đầu tư một lần cho trần, cây bóng mát quanh nhà giúp giảm khoản này về lâu dài.
Internet, điện thoại là khoản nhỏ nhưng ngày càng thiết yếu: con học trực tuyến những ngày lũ nghỉ học, người lớn nhận thông báo cảnh báo thiên tai, giao dịch ngân hàng. Mùa lũ, mất điện dài ngày là chuyện thường; một bộ sạc dự phòng và đèn sạc là thứ đáng mua.
Hiếu hỉ, giỗ chạp: khoản "mềm" mà nặng
Ở làng quê xứ Quảng, đời sống họ hàng, xóm giềng gắn chặt. Đám cưới, đám giỗ, đám tang, lễ tảo mộ, Tết, mừng nhà mới, đầy tháng con cháu… mỗi dịp là một khoản đi lại, quà cáp, phong bì. Người ở quê lâu năm biết đây là khoản không ghi trên giấy nhưng có khi lớn hơn cả tiền điện nước cả năm.
Mùa cưới ở nhiều nơi dồn vào những tháng cuối năm âm lịch, trùng với lúc cần tiền chuẩn bị Tết và sau mùa lũ. Gia đình nên tính khoản này theo mùa, để riêng ra từ trước, thay vì để đến lúc nhận thiệp mới xoay xở.
Người mới về quê sinh sống có thể chưa quen nhịp này. Không có quy định nào về mức đi phong bì; mỗi người tuỳ quan hệ và khả năng. Điều quan trọng là có mặt, góp tay, và giữ được quan hệ — ở vùng rốn lũ, chính xóm giềng là người giúp bạn kê đồ, chở người già đi tránh khi nước lên.
Quỹ dự phòng mùa lũ: khoản riêng của vùng rốn lũ
Vì sao cần quỹ riêng. Lũ lớn không đến năm nào cũng như năm nào, nhưng khi đến thì cùng lúc làm hỏng nhà, mất mùa, chết gia súc, hỏng xe, hỏng đồ điện. Hỗ trợ của nhà nước và cộng đồng giúp được một phần; phần còn lại gia đình tự gánh.
Để dành bao nhiêu. Không có tỷ lệ chung. Cách tính hợp lý là nhìn lại lần lũ gần nhất nhà mình bị ảnh hưởng: sửa nhà, thay đồ, mua lại giống tốn bao nhiêu; lấy đó làm mục tiêu tích dần trong vài năm.
Để ở đâu. Một phần nhỏ tiền mặt trong hộp chống nước cùng giấy tờ để dùng ngay khi mất điện, ngân hàng chưa mở; phần lớn để trong tài khoản tiết kiệm có thể rút khi cần, không phải ở dạng khó bán như vàng chôn hay đất.
Bảo hiểm tài sản. Một số gia đình có xe, máy móc, nhà kiên cố cân nhắc mua bảo hiểm tài sản có điều khoản thiên tai. Đọc kỹ phần loại trừ: không ít hợp đồng không chi trả cho thiệt hại do lũ ở vùng biết trước là hay ngập, hoặc chỉ chi trả khi có xác nhận của chính quyền.
Chi tiêu phòng ngừa cũng là quỹ. Tiền làm gác, nâng ổ điện, mua hộp kín, kệ cao là khoản giảm thiệt hại về sau. Mỗi năm làm thêm một việc nhỏ, quỹ dự phòng thật sự cần sẽ nhỏ dần.
Sống ở quê, làm ở phố: so sánh cho công bằng
Người trẻ ở vùng Đại Lộc thường đứng trước lựa chọn: ở quê với cha mẹ và đi làm xa mỗi ngày, hay chuyển hẳn lên trung tâm Đà Nẵng. So sánh chỉ tiền thuê nhà thì ở quê có lợi rõ; nhưng phải cộng thêm tiền đi lại, thời gian, sức khoẻ và rủi ro trên đường, cộng cả chi phí mùa lũ mà ở phố ít gặp.
Ngược lại, ở quê có những thứ khó quy ra tiền: được ở gần cha mẹ già, con cái có ông bà trông, có mảnh vườn, có hàng xóm. Ở phố thì có thời gian rảnh hơn mỗi ngày, gần nơi làm, nhiều dịch vụ. Không có đáp án chung; điều nên tránh là quyết định chỉ dựa vào một khoản dễ thấy nhất.
Một cách nhiều gia đình chọn: vợ chồng trẻ ở trọ ở phố trong tuần, con nhỏ gửi ông bà ở quê, cuối tuần về. Cách này tiết kiệm nhưng có giá về tình cảm; hãy nói chuyện thẳng với nhau trước khi chọn.
Lập ngân sách đơn giản cho gia đình nông thôn
Không cần phần mềm phức tạp. Một quyển sổ hoặc một ghi chú trên điện thoại chia thành ba cột là đủ: khoản cố định hằng tháng, khoản theo mùa, và quỹ dự phòng. Đầu mỗi tháng, để riêng khoản cố định; mỗi khi có thu nhập theo vụ như bán bắp, bán lúa, trích ngay một phần cho khoản theo mùa và quỹ dự phòng trước khi tiêu.
Thu nhập ở nông thôn thường dồn theo vụ, còn chi tiêu thì rải đều. Đây là lý do nhiều gia đình rơi vào cảnh đầu vụ dư dả, cuối vụ thiếu hụt, phải vay nóng. Ở vùng Đại Lộc, cái hụt này còn rơi đúng vào mùa mưa, khi vụ màu trên bãi bị ngập và chưa đến kỳ thu hoạch kế tiếp. Chia thu nhập vụ ra mười hai phần và tự "trả lương" cho gia đình mỗi tháng là thói quen đơn giản giúp tránh điều đó.
Cuối cùng, cẩn thận với các hình thức vay tiêu dùng dễ dãi qua ứng dụng, vay "tín dụng đen" lúc túng sau lũ. Khi cần vay, hỏi các kênh chính thức như ngân hàng chính sách, quỹ hỗ trợ của hội, đoàn thể ở xã trước.
Câu hỏi thường gặp
Sống ở vùng Đại Lộc có rẻ hơn trung tâm Đà Nẵng không?
Tiền nhà và một phần ăn uống thường thấp hơn, nhất là khi có nhà sẵn, có vườn. Nhưng nếu phải đi làm ở trung tâm mỗi ngày, cộng chi phí đi lại và dự phòng mùa lũ, khoảng cách thu hẹp đáng kể. Hãy tính theo hoàn cảnh cụ thể của gia đình bạn.
Khoản nào người mới về quê hay quên tính nhất?
Thường là dự phòng mùa lũ, chi phí sửa nhà định kỳ do ẩm mốc, và khoản hiếu hỉ họ hàng. Người từ phố về cũng hay đánh giá thấp chi phí đi lại khi phải lên trung tâm làm việc, khám bệnh, đưa con đi học thêm.
Có nên giữ tiền dự phòng bằng vàng ở nhà không?
Giữ tài sản quý trong nhà ở vùng hay ngập có rủi ro mất mát, thất lạc khi sơ tán. Phần tiền cần dùng ngay sau lũ nên để dạng dễ rút. Quyết định cất giữ tài sản theo hình thức nào là việc riêng của mỗi gia đình, nên cân nhắc cả an toàn lẫn tính thanh khoản.
Sau lũ thiếu tiền sửa nhà thì vay ở đâu an toàn?
Hỏi xã về chính sách hỗ trợ và cho vay ưu đãi sau thiên tai, ngân hàng chính sách, tổ tiết kiệm vay vốn của hội phụ nữ, hội nông dân ở thôn. Tránh các khoản vay qua ứng dụng không rõ nguồn gốc hay người cho vay lãi ngày, vì nợ có thể tăng nhanh hơn khả năng trả.
Làm sao giảm tiền điện mùa hè ở nhà mái tôn?
Làm trần cách nhiệt, sơn mái màu sáng, trồng cây bóng mát phía tây nhà, mở cửa thông gió vào buổi sáng sớm và tối. Những thay đổi này tốn một lần nhưng giảm tiền điện quạt, điều hoà nhiều năm. Hỏi thợ địa phương cách làm hợp với nhà bạn.