Kinh doanh vật liệu xây dựng ở vùng Đại Lộc có lợi thế rõ — nhu cầu sửa nhà, xây nhà, làm đường quanh năm, nguồn cát sỏi và đất sét ngay trong vùng — nhưng cũng là ngành bị kiểm soát chặt nhất, vì gắn với khai thác tài nguyên lòng sông và sạt lở bờ Vu Gia. Nguyên tắc sống còn của người buôn vật liệu là: mọi khối cát, mọi xe đá phải có nguồn gốc hợp pháp chứng minh được.
Bài này dành cho người muốn mở bãi vật liệu, đại lý gạch, đội xe chở hàng trong vùng: phân biệt buôn bán với khai thác, giấy tờ cần có, chọn bãi tập kết ở vùng hay ngập, chuyện chở đúng tải, và cách tính dòng tiền theo mùa xây dựng. Bài không nêu giá vật liệu, vì giá thay đổi liên tục.
Buôn bán khác hẳn khai thác
Người ngoài ngành hay gộp "làm cát" thành một việc. Thực ra có hai việc khác hẳn nhau về pháp lý. Khai thác cát, sỏi lòng sông, đất làm vật liệu là hoạt động khoáng sản: phải có giấy phép khai thác do cơ quan có thẩm quyền cấp, được đánh giá tác động môi trường, khai thác đúng vị trí, độ sâu, khối lượng, thời gian cho phép, và chịu giám sát.
Buôn bán vật liệu là hoạt động thương mại: mua vật liệu từ đơn vị khai thác, sản xuất hợp pháp rồi bán lại. Người buôn không cần giấy phép khai thác, nhưng phải chứng minh được hàng mình bán có nguồn gốc hợp pháp — bằng hợp đồng, hoá đơn, chứng từ mua hàng từ nơi được phép.
Rắc rối thường xảy ra ở chỗ giáp ranh: bãi vật liệu nhận cát từ thuyền không rõ nguồn, mua đất san lấp từ nơi tự đào, hay chủ bãi "tiện tay" hút cát ngay trước bãi. Những việc này có thể bị xử phạt nặng, tịch thu phương tiện, và ở vùng rốn lũ còn bị cộng đồng phản đối vì làm bờ sông lở nhanh hơn.
Giấy tờ một bãi vật liệu nên có
Danh sách theo nguyên tắc chung; yêu cầu cụ thể tuỳ quy mô, loại vật liệu và quy định hiện hành của thành phố:
| Nhóm giấy tờ | Nội dung | Để làm gì |
|---|---|---|
| Đăng ký kinh doanh | Giấy chứng nhận hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp, ngành bán buôn, bán lẻ vật liệu | Hoạt động hợp pháp |
| Chứng từ nguồn gốc | Hợp đồng, hoá đơn mua từ đơn vị khai thác, sản xuất được cấp phép | Chứng minh hàng hợp pháp khi kiểm tra |
| Đất đặt bãi | Quyền sử dụng hoặc hợp đồng thuê đất đúng mục đích | Tránh bị buộc giải toả |
| Bến bãi ven sông nếu có | Văn bản cho phép tập kết, bốc dỡ theo quy định về bến thuỷ nội địa và hành lang bờ | Không vi phạm hành lang thoát lũ |
| Môi trường | Biện pháp chống bụi, thoát nước, theo yêu cầu về bảo vệ môi trường tương ứng quy mô | Tránh khiếu nại, xử phạt |
| Phương tiện | Đăng ký, đăng kiểm, giấy phép vận tải nếu kinh doanh vận tải | Chở hàng hợp pháp |
Lưu chứng từ nguồn gốc theo từng lô hàng nhập, ít nhất đến khi lô đó bán hết và lâu hơn theo quy định lưu trữ kế toán. Khi đoàn kiểm tra hỏi đống cát này từ đâu ra, câu trả lời phải nằm trên giấy, không phải trong lời kể.
Chọn bãi tập kết ở vùng hay ngập
Bãi vật liệu cần gần đường lớn để xe vào ra, cần mặt bằng rộng, và với cát sỏi thì gần sông là tiện vì chở bằng thuyền rẻ hơn. Nhưng ở vùng Đại Lộc, gần sông nghĩa là ngập. Một trận lũ có thể cuốn trôi cả đống cát, làm sụp mái che gạch, ngâm hỏng xi măng.
Những người làm lâu năm trong vùng thường chia bãi làm hai: hàng chịu nước như cát, đá, sỏi để ở bãi thấp gần đường; hàng sợ nước như xi măng, vôi, sắt thép, gạch men để ở kho cao hoặc nhà kho có nền nâng. Trước mùa mưa, giảm tồn kho hàng sợ nước, bán bớt hoặc chuyển về kho cao.
Bãi đặt trong hành lang bảo vệ bờ sông, vùng thoát lũ có thể bị buộc giải toả, và đống vật liệu cản dòng chảy lũ còn làm ngập thêm khu dân cư phía trên. Hỏi xã về ranh hành lang trước khi thuê đất đặt bãi; giấy thuê đất của người dân không đủ để bảo đảm bãi đặt hợp pháp.
Nên giữ một lối thoát cho xe và máy xúc lên chỗ cao khi có cảnh báo lũ; nhiều chủ bãi mất máy chỉ vì đường ra bị ngập trước khi kịp di chuyển.
Chở đúng tải: chuyện tiền phạt và chuyện đường làng
Xe chở vật liệu là hình ảnh quen trên quốc lộ 14B và các đường liên xã ở vùng Đại Lộc. Chở quá tải là vi phạm bị xử phạt nặng, có thể bị tước giấy phép lái xe, tạm giữ phương tiện, và chủ hàng xếp hàng quá tải cũng có thể bị phạt theo quy định về trách nhiệm của người xếp hàng.
Ngoài chuyện tiền phạt, xe quá tải làm nát đường bê tông nông thôn vốn được thiết kế cho tải trọng nhỏ, gây bức xúc với người dân. Nhiều xã đặt barie, biển hạn chế tải trọng ở đầu đường làng. Một đại lý vật liệu bị cả xóm ghét vì xe làm hỏng đường thì khó làm ăn lâu dài, dù giá rẻ.
Cách làm bền: dùng xe đúng tải trọng cho từng loại đường, chia chuyến khi giao vào đường nhỏ, phủ bạt kín khi chở cát để không rơi vãi, rửa bánh xe trước khi ra đường lớn. Những chi phí này nhỏ so với tiền phạt và uy tín.
Khi nhận đơn giao hàng vào thôn sâu sau mùa mưa, nên hỏi trước tình trạng đường: nhiều đoạn đường làng vừa bị nước xói, nền còn yếu, xe nặng đi qua dễ sụt. Giao bằng xe nhỏ hơn vài chuyến tốn thêm chút tiền nhưng tránh được cảnh xe sa lầy giữa xóm.
Gạch, ngói và xu hướng vật liệu không nung
Nghề gạch truyền thống. Xứ Quảng có truyền thống làm gạch ngói từ đất sét vùng ven sông và gò đồi. Lò gạch thủ công đốt bằng củi, than gây ô nhiễm khói bụi đã và đang bị thu hẹp theo chủ trương chung của cả nước.
Gạch không nung. Vật liệu xây không nung — gạch bê tông, gạch xi măng cốt liệu — được khuyến khích dùng trong công trình, nhất là công trình sử dụng vốn nhà nước theo quy định về tỷ lệ vật liệu xây không nung. Đây là hướng đi cho cơ sở sản xuất gạch trong vùng.
Chất lượng là uy tín. Gạch không đạt cường độ, ngói thấm nước là thứ khách hàng ở vùng lũ ghét nhất, vì nhà ngâm nước định kỳ. Cơ sở sản xuất nên công bố tiêu chuẩn áp dụng, thử nghiệm mẫu định kỳ và nói thật với khách.
Phế thải xây dựng. Sau mỗi mùa lũ, nhu cầu dọn dẹp, đổ phế thải xây dựng tăng. Đổ phế thải không đúng nơi quy định, nhất là xuống lòng sông, ven đường, bị xử phạt và làm xấu chính vùng mình sống.
Dòng tiền theo mùa xây dựng
Ngành vật liệu ở vùng Đại Lộc có nhịp rõ: mùa khô, từ đầu năm đến khoảng giữa năm, là mùa xây nhà, làm đường, đơn hàng nhiều; mùa mưa lũ cuối năm, công trình dừng, hàng bán chậm, nhiều đội thợ về làm ruộng hoặc đi làm nơi khác. Ngay sau lũ lại có một đợt nhu cầu sửa chữa, nhưng thường là đơn nhỏ, khách thiếu tiền, hay mua chịu.
Cái bẫy phổ biến là nhập nhiều hàng vào cuối mùa khô rồi kẹt tồn kho qua mùa mưa, trong khi công nợ khách chưa thu được. Người làm lâu năm thường thu hẹp tồn kho từ khoảng giữa năm, đẩy mạnh thu hồi công nợ trước mùa mưa, và để dành một khoản cho đợt nhập hàng sau lũ.
Bán chịu cho thầu xây dựng nhỏ và người dân là thông lệ, nhưng cần sổ theo dõi công nợ rõ ràng, có chữ ký nhận hàng. Sau lũ, nhiều khách khó khăn thật; chia nhỏ khoản nợ, giãn thời hạn hợp lý giúp giữ khách lâu dài hơn là ép trả ngay.
Tìm nhà cung cấp, khách hàng trong ngành
Người mới vào ngành thường bắt đầu bằng việc tìm nhà cung cấp cát, đá, gạch có giấy phép, và tìm các đội thầu, công ty xây dựng trong vùng làm khách hàng. Có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang theo nhóm ngành xây dựng, sản xuất, bán buôn để hình dung ai đang hoạt động ở đâu, rồi tự liên hệ, kiểm tra.
Với nhà cung cấp cát sỏi, kiểm tra giấy phép khai thác còn hiệu lực, phạm vi mỏ, và yêu cầu hoá đơn đầy đủ cho từng lô. Một nhà cung cấp giá rẻ bất thường so với mặt bằng chung cần được hỏi kỹ: rẻ vì đâu.
Với khách hàng là doanh nghiệp xây dựng, kiểm tra tình trạng hoạt động, lịch sử thanh toán qua những người cùng ngành. Hợp đồng cung cấp vật liệu nên ghi rõ chủng loại, tiêu chuẩn, thời gian giao, điều khoản thanh toán và xử lý khi thiên tai làm chậm giao hàng.
Khách hàng là hộ gia đình xây nhà thì khác: họ cần tư vấn hơn là bảng giá. Người bán vật liệu ở vùng lũ mà biết khuyên khách loại gạch, loại vữa chịu ngâm nước, cách kê nền, sẽ được giới thiệu tiếp cho cả xóm.
An toàn lao động ở bãi vật liệu và xưởng gạch
Bãi vật liệu là nơi có nhiều nguy cơ mà người làm lâu dễ quen mắt: đống cát cao có thể sụt khi xúc ở chân, máy xúc quay đuôi va người đứng gần, xe tải lùi không có người hướng dẫn, bao xi măng chất cao đổ xuống. Ở xưởng gạch, máy ép, băng tải, bụi xi măng là những nguy cơ thường trực.
Chủ bãi, chủ xưởng có trách nhiệm với người lao động theo pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động: trang bị bảo hộ, hướng dẫn quy trình, bố trí người điều khiển xe ra vào, không để trẻ con chơi trên đống cát. Một tai nạn nghiêm trọng không chỉ là bi kịch cho một gia đình mà còn có thể khiến cơ sở phải dừng hoạt động.
Trẻ em ở vùng ven sông hay ra chơi ở các bãi cát, hố đào. Bãi vật liệu đặt gần khu dân cư nên có rào, có biển cảnh báo bằng hình, và chủ bãi nên nhắc nhở các gia đình xung quanh. Hố lấy đất sau mùa mưa thành vũng nước sâu là nơi nguy hiểm cần lấp hoặc rào lại.
Câu hỏi thường gặp
Muốn mở bãi cát nhỏ ở ven sông phải xin những gì?
Cần đăng ký kinh doanh ngành phù hợp, có đất đặt bãi đúng mục đích và nằm ngoài hành lang cấm, có chứng từ nguồn gốc cát mua vào, và nếu bốc dỡ từ thuyền thì phải tuân theo quy định về bến bãi ven sông. Hỏi xã và các cơ quan chuyên ngành của thành phố trước khi đầu tư.
Mua cát của thuyền ghé bãi mà không có hoá đơn có sao không?
Rủi ro lớn. Nếu cát đó từ hoạt động khai thác trái phép, người mua để kinh doanh có thể bị xử lý vì tiêu thụ khoáng sản không rõ nguồn gốc. Chỉ mua khi người bán đưa được chứng từ hợp pháp.
Người dân lấy cát trước nhà để xây có bị phạt không?
Tự khai thác cát lòng sông, kể cả lượng nhỏ, là hành vi bị cấm nếu không được phép. Một số địa phương có quy định riêng về khai thác khoáng sản làm vật liệu thông thường cho nhu cầu nhỏ của hộ gia đình; hỏi xã trước khi làm.
Kinh doanh vật liệu có cần lập công ty không?
Bán lẻ nhỏ có thể làm dưới dạng hộ kinh doanh. Khi khách hàng là doanh nghiệp xây dựng, công trình công cần hoá đơn và hợp đồng pháp nhân, hoặc khi có đội xe, kho bãi lớn, mô hình công ty thường phù hợp hơn.
Làm sao giảm thiệt hại vật liệu khi lũ về?
Giảm tồn kho hàng sợ nước trước mùa mưa, kê xi măng, gạch men lên cao, che chắn cát sỏi để không bị cuốn, di chuyển xe và máy móc lên điểm cao khi có cảnh báo. Cân nhắc bảo hiểm tài sản nhưng đọc kỹ điều khoản loại trừ thiên tai.