Đám giỗ ở quê Đại Lộc là ngày con cháu tưởng nhớ người đã khuất, thường gồm hai phần: ngày tiên thường hôm trước và ngày chính giỗ. Nhà làm giỗ chuẩn bị mâm cỗ, mời bà con trong chi, trong họ, hàng xóm thân; khách đến mang chút lễ, thắp hương, ngồi ăn cơm và hỏi thăm nhau.
Ở xứ Quảng, giỗ không chỉ là nghi lễ trong nhà mà còn là dịp gặp gỡ: nhiều người đùa rằng ở quê "tháng nào cũng có giỗ". Bài này tả nếp giỗ thường gặp ở vùng Đại Lộc từ góc văn hoá gia đình, giúp người trẻ, người xa quê, dâu rể nơi khác biết phải làm gì khi được mời hoặc khi nhà mình làm giỗ. Mỗi nhà có lệ riêng, hãy coi đây là khung chung để hỏi người lớn.
Tiên thường và chính giỗ: hai ngày khác nhau thế nào
Tiên thường. Là ngày trước ngày giỗ chính, thường vào chiều hoặc tối. Gia đình làm mâm cúng đơn giản, coi như lễ báo trước. Ở nhiều nhà, đây cũng là lúc con cháu tụ về, cùng chuẩn bị cho ngày hôm sau.
Chính giỗ. Là đúng ngày mất theo âm lịch. Mâm cỗ đầy đủ hơn, khách mời đông hơn, thường đãi vào buổi trưa. Đây là ngày bà con, hàng xóm đến thắp hương và ăn cơm.
Giỗ đầu. Giỗ năm đầu sau khi người thân mất thường làm lớn hơn các năm sau, mời rộng hơn, vì đây là dịp đông người nhớ tới người đã khuất nhất.
Giỗ thường niên. Những năm sau, quy mô tuỳ gia đình. Có nhà làm lớn với giỗ ông bà, cha mẹ; với các đời xa hơn thì gộp lại hoặc làm gọn trong gia đình.
Giỗ tộc khác giỗ gia đình. Giỗ tộc là việc của cả họ ở nhà thờ tộc; giỗ gia đình là việc của một nhà hoặc một chi. Hai việc có lịch riêng, người trong họ thường dự cả hai.
Chuẩn bị một đám giỗ: từ mấy ngày trước
Một đám giỗ ở quê thường được tính từ vài tuần trước. Người lo chính là con trưởng hoặc người đang giữ bàn thờ. Việc đầu tiên là báo cho anh chị em, con cháu ở xa để họ sắp xếp về; kế đó là mời bà con trong chi, trong họ, hàng xóm thân. Ở làng, mời giỗ thường bằng lời, đến tận nhà hoặc nhắn qua người thân; ngày nay có thêm nhắn tin, gọi điện.
Hai ba ngày trước giỗ, gia đình đi chợ, đặt thịt, đặt gà, chuẩn bị rau, đồ khô. Nhà nào đông người thì chị em gái, dâu con về sớm phụ bếp. Ở các làng vùng bãi, nếu ngày giỗ rơi vào mùa lũ, gia đình phải tính thêm chuyện đường đi, chỗ ngồi, có năm phải dời bữa cơm sang ngày nước rút, chỉ giữ phần thắp hương đúng ngày.
Chiều hôm trước là tiên thường. Trong lúc người lớn làm lễ, người trẻ dọn nhà, kê bàn ghế, rửa chén bát. Tối đó thường có những người bà con đến sớm ngồi uống nước, kể chuyện, đó là phần nhiều người thích nhất của một đám giỗ ở quê.
Mâm cỗ giỗ ở Đại Lộc: những món quen
Mâm cỗ giỗ ở vùng Đại Lộc mang nét chung của xứ Quảng: nhiều món luộc, món gỏi, món kho, ăn với bánh tráng và nước chấm. Gà luộc, thịt heo luộc, gỏi trộn, chả, nem, xôi, chè là những món hay gặp. Nhiều nhà có thêm mì Quảng hoặc món canh, món xào theo mùa. Mắm cái, mắm nêm, nước mắm pha là phần không thể thiếu trên bàn.
Thành phần mâm cỗ thay đổi theo mùa và theo khả năng của gia đình. Mùa nước rút có cá sông, mùa bắp có món bắp; nhà nào có người ở xa gửi về đặc sản thì thêm món lạ. Không có món nào bắt buộc; người lớn thường nói giỗ là để nhớ người, mâm cỗ đủ để con cháu và bà con ngồi ăn với nhau là được.
Thứ tự thường là dâng mâm cỗ lên bàn thờ trước, thắp hương, chờ một lúc rồi hạ xuống đãi khách. Trên bàn ăn, các cụ cao niên được mời ngồi trước, ăn trước. Chuyện món ăn cụ thể, cách nấu từng món ở Đại Lộc được nói kỹ hơn ở mục ẩm thực của trang.
Được mời đi giỗ: mang gì, làm gì
Với người trẻ, người mới về quê, đi giỗ lần đầu dễ lúng túng. Trình tự thường gặp như sau:
- Chuẩn bị chút lễ: thường là gói hương, trái cây, bánh, hoặc phong bì nhỏ. Người trong họ thân có thể góp công thay cho lễ.
- Đến đúng giờ được mời, nhất là ngày chính giỗ. Đến muộn khi mâm đã hạ thì vẫn được tiếp, nhưng người lớn sẽ để ý.
- Chào chủ nhà và người lớn tuổi trước, rồi đặt lễ lên bàn thờ hoặc trao cho chủ nhà.
- Thắp hương: đứng trước bàn thờ, vái theo cách gia đình thường làm. Không biết thì làm theo người bên cạnh.
- Ngồi đúng chỗ: chủ nhà sẽ mời; người trẻ thường ngồi mâm cùng lứa hoặc mâm phụ, không tự ý ngồi mâm các cụ.
- Ăn, hỏi thăm, rồi xin phép về khi tiệc đã thưa; người thân thì ở lại phụ dọn.
Nếu không đến được, nhắn hoặc gọi báo chủ nhà, gửi lễ qua người thân. Ở làng, việc vắng mặt mà không báo là điều dễ làm người ta buồn.
Ai được mời và mời thế nào
Danh sách khách mời là chuyện tế nhị nhất của một đám giỗ. Bảng dưới phác các nhóm khách thường gặp:
| Nhóm khách | Thường được mời vào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Con cháu trực hệ | Cả tiên thường và chính giỗ | Về sớm phụ việc, ở xa thì báo trước |
| Bà con trong chi, trong họ | Chính giỗ, người thân thì cả tiên thường | Theo danh sách quen của gia đình qua các năm |
| Hàng xóm thân | Chính giỗ | Nhà có giỗ thường mời những nhà vẫn qua lại |
| Thông gia | Chính giỗ, nhất là giỗ cha mẹ | Mời trang trọng hơn, có khi đến tận nhà |
| Bạn bè của người đã khuất | Giỗ đầu, giỗ lớn | Tuỳ gia đình |
Cũng như đám cưới, mời thiếu ở quê dễ thành chuyện. Người lo giỗ thường giữ một danh sách quen, năm nào cũng mời các nhà ấy, và khi một nhà có người mới về (dâu, rể), người đó cũng được thêm vào.
Đám giỗ như một dịp gặp gỡ: chuyện bên mâm cơm
Điều làm đám giỗ ở quê khác với một nghi lễ thuần tuý là phần trò chuyện. Bên mâm cơm, người ta hỏi thăm nhau chuyện mùa màng, chuyện con cái học hành, chuyện ai mới đi làm xa, ai mới về. Người lớn kể chuyện về người đã khuất: ông từng chèo ghe cứu người mùa lũ năm nào, bà từng gánh hàng đi chợ ra sao. Những câu chuyện ấy là cách con cháu biết về ông bà mình.
Ở nhiều nhà, mâm các cụ là nơi những câu chuyện cũ được kể lại nhiều nhất: chuyện làng thời chiến tranh, chuyện những trận lũ lớn, chuyện ngày xưa đi chợ bằng đò. Người trẻ ngồi gần mâm ấy, chịu khó nghe, sẽ biết về quê mình nhiều hơn mọi cuốn sách.
Đám giỗ cũng là nơi giải quyết nhiều việc trong họ: bàn chuyện chạp mả, sửa mộ, hỏi chuyện cưới xin, góp tiền giúp người ốm. Không ít quyết định quan trọng của một chi, một nhánh được đưa ra một cách thân mật bên chén rượu ngày giỗ.
Với người trẻ, ngồi lâu ở đám giỗ đôi khi thấy dài. Nhưng nhiều người khi lớn tuổi hơn, đi xa rồi, lại nhớ nhất chính những buổi chiều ấy: tiếng chén bát, mùi hương, giọng Quảng rổn rảng của các ông chú, và cái cảm giác mình là một phần của cả một dòng họ.
Giỗ trong nhịp sống mới: làm gọn mà không mất nếp
Khi con cháu đi xa nhiều, các gia đình ở Đại Lộc dần tìm cách làm giỗ gọn hơn. Có nhà chuyển bữa cơm chính giỗ sang ngày cuối tuần gần nhất để con cháu về được, nhưng vẫn thắp hương đúng ngày. Có nhà gộp giỗ các đời xa vào một ngày. Có nhà đặt cỗ từ đội nấu thuê thay vì tự nấu. Những thay đổi này ngày càng được chấp nhận.
Điều vẫn được giữ là phần thắp hương, phần mời bà con thân, và ý nghĩa nhớ về người đã khuất. Người lớn tuổi thường nhắc rằng giỗ to hay nhỏ không quan trọng, quan trọng là con cháu có mặt, hoặc ít nhất là nhớ mà gọi về.
Với người ở xa không về được, nhiều gia đình nay gọi video trong lúc làm lễ, để người ở xa cùng thắp hương từ nơi mình sống. Cách làm này không thay được việc có mặt, nhưng giúp sợi dây gia đình không bị đứt, nhất là với những người làm việc ở nước ngoài.
Những ý tứ nhỏ khi đi giỗ ở quê
Không ai đòi khách thuộc hết lệ nhà mình, nhưng vài ý tứ dưới đây giúp bạn được quý, nhất là khi là dâu rể mới hoặc người lâu ngày mới về:
- Ăn mặc gọn gàng, kín đáo, màu không quá rực. Không cần trang trọng như đi đám cưới, nhưng tránh quần đùi, áo ba lỗ khi vào thắp hương.
- Hỏi thăm người lớn tuổi trước khi ngồi vào mâm, nhất là người chủ giỗ và các cụ trong họ.
- Đừng từ chối thẳng khi được mời rượu, nếu không uống thì nói khéo "con chạy xe", "con đang uống thuốc"; người Quảng thẳng nhưng hiểu chuyện.
- Tránh tranh luận gay gắt bên mâm cơm, dù chuyện làng, chuyện họ có lúc nóng. Ngày giỗ là ngày để nhớ người, không phải để phân xử.
- Phụ một tay khi tiệc tàn: bưng mâm, xếp ghế, rửa chén. Với người trong họ, việc này gần như là lệ.
- Chào chủ nhà trước khi về, cảm ơn bữa cơm, hẹn gặp lại dịp khác.
Với dâu rể nơi khác về, đám giỗ đầu tiên ở nhà chồng hoặc nhà vợ thường là lúc được giới thiệu với nhiều người nhất. Nên nhờ người bạn đời đi cùng giới thiệu từng người, và cố nhớ cách xưng hô; lần sau gọi đúng, người lớn sẽ khen ngay.
Nếu chưa biết phải vái mấy lần, thắp mấy nén hương, cứ làm theo người đứng trước. Không ai ở quê bắt bẻ khách chuyện đó; điều người ta nhớ là bạn có đến và có ngồi lại nói chuyện hay không.
Câu hỏi thường gặp
Tiên thường là gì?
Tiên thường là lễ cúng vào ngày trước ngày giỗ chính, thường vào chiều hoặc tối, như lễ báo trước. Ở nhiều nhà xứ Quảng, đây cũng là lúc con cháu tụ về chuẩn bị và người thân đến sớm ngồi chơi.
Đi giỗ ở quê nên mang gì?
Thường là gói hương, trái cây, bánh hoặc phong bì nhỏ, tuỳ quan hệ. Người thân trong họ có thể góp công phụ bếp thay cho lễ. Quan trọng là đến đúng giờ và chào hỏi người lớn tuổi.
Giỗ đầu khác giỗ các năm sau thế nào?
Giỗ đầu là giỗ năm đầu tiên sau khi người thân mất, thường làm lớn hơn, mời rộng hơn. Những năm sau tuỳ gia đình, có nhà vẫn làm lớn với giỗ cha mẹ, có nhà làm gọn trong phạm vi bà con gần.
Có được dời ngày giỗ không?
Nhiều gia đình vẫn thắp hương đúng ngày mất, nhưng dời bữa cơm đãi khách sang ngày khác cho tiện, như cuối tuần hoặc khi nước lũ đã rút. Cách làm tuỳ quyết định của người giữ bàn thờ và người lớn trong nhà.
Người không cùng họ có nên đi giỗ khi được mời không?
Nên, nếu được mời. Ở quê, mời hàng xóm, bạn bè đi giỗ là cách thể hiện tình thân. Bạn chỉ cần mang chút lễ, thắp hương và ngồi ăn cơm, hỏi thăm gia đình là đúng nếp.