Trồng dâu nuôi tằm là nghề gắn với đất bãi ven sông ở vùng hạ lưu Vu Gia – Thu Bồn, trong đó có các bãi thuộc vùng Đại Lộc: dâu trồng trên bãi bồi để lấy lá, tằm nuôi trong nhà, mỗi lứa kéo dài vài tuần từ trứng đến kén. Nghề cần ít đất nhưng nhiều công và đòi hỏi kỹ thuật vệ sinh chặt; thu nhập phụ thuộc lớn vào việc có nơi thu mua kén ổn định.
Người lớn tuổi ở nhiều làng ven sông xứ Quảng còn nhớ thời nong tằm phủ kín nhà, tiếng tằm ăn lá rào rào trong đêm. Rồi nghề thu hẹp ở nhiều nơi, nương dâu nhường chỗ cho bắp và rau. Bài này giải thích nghề tằm tang vận hành ra sao, vì sao cây dâu hợp đất bãi, những khó khăn khiến nghề co lại, và những câu hỏi thực tế cho ai đang tính làm lại. Bài không nêu giá kén hay giá giống, vì những con số đó thay đổi theo từng mùa và từng đầu mối thu mua.
Vì sao cây dâu hợp đất bãi ven sông
Cây dâu là cây lâu năm có bộ rễ ăn sâu và lan rộng, chịu được việc bị ngập trong thời gian ngắn tốt hơn nhiều cây màu. Sau khi nước rút, gốc dâu nhanh chóng đâm chồi lại và cho lứa lá mới. Đất bãi tơi xốp, được bồi phù sa hằng năm, lại gần nước tưới, là điều kiện gần như lý tưởng cho dâu ra lá non, mềm, đúng thứ con tằm cần.
Ngoài lá cho tằm, hàng dâu còn có tác dụng giữ đất. Ở mép bãi hay chỗ bờ sông dễ lở, rễ dâu đan vào nhau giữ lớp đất mặt, cùng với tre và cỏ làm thành một lớp phòng hộ mềm. Người xưa trồng dâu trên bãi không chỉ vì nghề tằm mà còn vì muốn giữ mảnh đất không bị nước lấy đi.
Điểm yếu là dâu cần thời gian. Một nương dâu mới trồng phải mất một thời gian mới cho lá đều, và phải được đốn tỉa, bón phân, làm cỏ thường xuyên. Nếu lũ lớn kéo dài nhiều ngày hoặc cát phủ dày, nương dâu cũng có thể chết từng mảng. Vì thế người trồng dâu bãi thường chọn chỗ bãi cao, ít bị cát lấp, chứ không trồng ở mép nước.
Một lứa tằm diễn ra thế nào
Mỗi lứa tằm là một chu kỳ ngắn và dày công. Thời gian từng giai đoạn tuỳ giống tằm và thời tiết; dưới đây là trình tự chung mà người nuôi quen gọi theo các tuổi tằm:
- Chuẩn bị phòng nuôi: dọn sạch, khử trùng phòng, nong nia, dụng cụ trước khi nhận trứng hoặc tằm con. Đây là bước quyết định, vì bệnh tằm lây rất nhanh qua dụng cụ bẩn.
- Ấp trứng và tằm tuổi nhỏ: trứng nở thành tằm con rất nhỏ, cần lá dâu non thái nhỏ, giữ ấm và ẩm vừa phải. Nhiều nơi mua tằm đã nuôi qua tuổi nhỏ từ cơ sở chuyên làm để giảm rủi ro.
- Tằm lớn: tằm qua các lần ngủ và lột xác, mỗi tuổi ăn nhiều hơn tuổi trước. Giai đoạn cuối, lượng lá tăng vọt, người nuôi phải hái lá liên tục, có khi thức đêm cho ăn.
- Cho tằm lên né: khi tằm chín, ngừng ăn, thân hơi trong, người nuôi bắt lên né (khung có ô) để tằm nhả tơ làm kén.
- Gỡ kén và bán: sau vài ngày kén cứng, gỡ ra, loại kén xấu, rồi bán cho đầu mối thu mua để ươm tơ. Phân tằm và lá thừa dùng làm phân bón hoặc thức ăn cho cá.
Cả chu kỳ chỉ tính bằng tuần, nên một năm có thể nuôi nhiều lứa nếu đủ lá. Nhưng mỗi lứa đều đòi hỏi người nuôi có mặt liên tục, đó là lý do nghề tằm thường do người lớn tuổi và phụ nữ ở nhà đảm nhận.
Phòng nuôi và vệ sinh: chỗ dễ mất trắng nhất
Con tằm rất nhạy với môi trường. Phòng quá nóng, quá ẩm hay bí khí, lá dâu ướt hay héo, dụng cụ không sạch đều có thể làm tằm bệnh. Có những loại bệnh lây cả lứa chỉ trong vài ngày, người nuôi gọi là tằm "bủng", tằm "trong" hay tằm "cứng" tuỳ triệu chứng. Khi đã bùng ra thì gần như không cứu được, chỉ còn cách tiêu huỷ và khử trùng lại toàn bộ.
Vì thế người nuôi lâu năm coi vệ sinh là phần chính của nghề. Phòng nuôi tách khỏi bếp và chuồng trại, có cửa sổ thông gió nhưng che được nắng gắt. Lá dâu hái lúc mát, để ráo nước mới cho ăn. Người vào phòng tằm rửa tay, không mang theo mùi thuốc trừ sâu hay khói thuốc lá. Phân tằm được dọn thường xuyên.
Một mối nguy ít ai để ý là thuốc bảo vệ thực vật phun ở ruộng bên cạnh. Gió mang thuốc bay sang nương dâu, lá dâu dính thuốc cho tằm ăn có thể làm chết cả lứa. Ở vùng có nghề tằm, các hộ thường phải thống nhất với nhau về thời điểm và cách phun, hoặc giữ khoảng cách giữa nương dâu và ruộng màu phun nhiều thuốc.
Mùa cũng ảnh hưởng nhiều. Những tháng nắng nóng gay gắt, phòng nuôi mái tôn có thể quá nóng vào buổi trưa; nhiều nhà phải che thêm lớp lá, mở cửa hướng gió, rảy nước quanh nhà. Những tháng mưa dầm cuối năm thì ngược lại, ẩm cao, lá dâu hái về ướt, mầm bệnh nấm phát triển. Người nuôi lâu năm thường chọn nuôi nhiều lứa vào các tháng thời tiết dễ chịu và nghỉ hoặc nuôi ít vào thời điểm khắc nghiệt nhất.
Vì sao nghề tằm thu hẹp ở nhiều làng
Thiếu người làm. Nghề tằm cần người ở nhà liên tục, thức đêm cho ăn ở các tuổi lớn. Khi người trẻ đi làm công nhân hay đi làm xa, nhiều nhà không còn đủ tay để nuôi.
Đầu ra không ổn định. Kén phải bán cho cơ sở ươm tơ. Khi nơi thu mua gần đóng cửa hay giảm mua, người nuôi phải bán xa, chịu ép giá hoặc bỏ nghề. Giá kén lên xuống theo thị trường tơ lụa mà người nuôi không kiểm soát được.
Thời tiết cực đoan. Nắng nóng gay gắt mùa hè và mưa ẩm kéo dài mùa đông đều khó nuôi. Một vài lứa mất trắng liên tiếp là đủ để một hộ nhỏ chán nghề.
Đất bãi đổi chủ, đổi cây. Khi nhiều nhà chuyển bãi sang bắp, rau hay để làm việc khác, vùng dâu bị chia cắt, khó tổ chức thu mua và khó giữ an toàn thuốc trừ sâu cho dâu.
Cạnh tranh từ tơ nhập và sợi nhân tạo. Tơ tằm thủ công phải cạnh tranh với nguồn tơ nhập và vải sợi tổng hợp rẻ hơn nhiều, nên giá trị phần lớn nằm ở khâu dệt và thương hiệu, không ở khâu nuôi tằm.
Những nơi vẫn giữ nghề và cách họ làm
Ở vùng hạ lưu Vu Gia – Thu Bồn, nghề tằm không mất hẳn mà co về những nơi có điều kiện tốt hơn: bãi dâu liền khoảnh, có người nuôi lâu năm, gần cơ sở thu mua kén. Một số địa phương trong vùng Quảng Nam cũ được nhắc đến như nơi khôi phục nghề tằm tang và dệt lụa, gắn với du lịch làng nghề; ở vùng Đại Lộc, nghề hiện diện rải rác hơn, chủ yếu theo từng hộ, từng xóm ven sông.
Cách làm của những nơi giữ được nghề thường có mấy điểm chung. Thứ nhất, tách khâu nuôi tằm con ra cho cơ sở chuyên làm, hộ chỉ nuôi tằm lớn để rút ngắn thời gian và giảm rủi ro bệnh. Thứ hai, liên kết với một đầu mối thu mua có cam kết, thay vì bán tự do. Thứ ba, giữ một nương dâu đủ lớn để nuôi liên tục nhiều lứa, không phải đi mua lá.
Một số nơi kết hợp nghề tằm với trải nghiệm cho khách: khách xem nương dâu, xem nong tằm, thử ươm tơ. Hướng này cần người am hiểu, cần đường đi thuận và cần giữ được vẻ thật của nghề; nó có thể là nguồn thu thêm nhưng không thay được khâu sản xuất.
Nếu bạn đang tính trồng dâu nuôi tằm lại
Với hộ có đất bãi, có người ở nhà và muốn thử nghề tằm, những câu sau nên trả lời trước khi trồng dâu:
- Kén bán cho ai, ở đâu, cách nhà bao xa. Không có đầu ra rõ ràng thì đừng bắt đầu.
- Có ai trong xóm đang nuôi để học việc trực tiếp ít nhất một vài lứa không. Nghề tằm học qua sách rất khó.
- Nương dâu có đủ cách xa ruộng phun thuốc nhiều không, hàng xóm có sẵn lòng phối hợp lịch phun không.
- Nhà có phòng riêng, thoáng, che nắng được để làm phòng nuôi không, hay phải dựng thêm.
- Có nơi cung cấp tằm con hoặc trứng giống đảm bảo không, và họ có hướng dẫn kỹ thuật kèm theo không.
- Hợp tác xã hoặc cán bộ nông nghiệp của xã có chương trình hỗ trợ giống dâu, tập huấn hay liên kết tiêu thụ nào không.
Làm thử nhỏ trước: vài sào dâu, vài lứa tằm, ghi chép chi phí và công sức thật. Chỉ mở rộng khi đã thấy lứa tằm ổn định và đầu ra chắc chắn.
Nghề tằm và ký ức làng ven sông
Với nhiều người quê Đại Lộc đi xa, hình ảnh nương dâu xanh trên bãi cát và nong tằm trong nhà là một phần ký ức tuổi thơ. Đi hái lá dâu sau giờ học, ăn quả dâu chín tím, nghe người lớn bàn chuyện kén được hay mất, đó là những chi tiết không có trong số liệu kinh tế nhưng giải thích vì sao nhiều người vẫn muốn giữ nghề.
Dù không còn là nghề chính của vùng, cây dâu vẫn có chỗ đứng trên bãi sông. Ngoài lá nuôi tằm, dâu còn được trồng giữ bờ, làm hàng rào xanh, quả dâu dùng làm thức uống trong nhà. Một vài hộ trồng dâu lấy lá phơi khô làm trà theo cách dân gian, nhưng việc dùng như thực phẩm thì nên hỏi người có chuyên môn, không nên tự coi là thuốc chữa bệnh.
Giữ nghề không có nghĩa là quay lại như xưa. Nó có thể là một nương dâu nhỏ, vài lứa tằm mỗi năm để giữ kỹ năng trong làng, đủ để con cháu biết quê mình từng có nghề này và có thể làm lại khi điều kiện thuận hơn.
Câu hỏi thường gặp
Một lứa tằm nuôi bao lâu thì có kén?
Thường vài tuần tính từ khi trứng nở đến khi tằm làm kén, tuỳ giống tằm và nhiệt độ. Giai đoạn tằm tuổi lớn ăn nhiều nhất và là lúc người nuôi vất vả nhất, có khi phải cho ăn cả đêm.
Cây dâu trồng bao lâu thì hái lá nuôi tằm được?
Dâu mới trồng cần một thời gian để bén rễ và ra lá đều; nhiều nơi phải chờ khá lâu mới hái thường xuyên được. Hỏi người trồng lâu năm trong vùng về giống dâu và cách đốn tỉa hợp với đất bãi nơi bạn ở.
Vì sao tằm hay chết cả lứa?
Nguyên nhân phổ biến là bệnh lây qua phòng nuôi và dụng cụ không sạch, lá dâu ướt hoặc dính thuốc trừ sâu, phòng quá nóng hay quá ẩm. Vệ sinh và nguồn lá sạch là hai việc phải giữ nghiêm.
Đất bãi bị ngập lũ thì dâu có chết không?
Dâu chịu ngập ngắn ngày khá tốt và thường đâm chồi lại sau khi nước rút. Ngập kéo dài nhiều ngày hoặc bị cát phủ dày thì có thể chết từng mảng, nên trồng ở bãi cao và tránh mép nước.
Có nên vay vốn để làm nghề tằm không?
Bài này không khuyên vay hay không vay. Nghề tằm có rủi ro mất lứa và phụ thuộc đầu ra, nên cách an toàn là làm thử nhỏ bằng vốn tự có, có đầu mối thu mua rõ ràng, rồi mới tính mở rộng.