Chuẩn bị mùa lũ ở Đại Lộc nên chia thành bốn giai đoạn: trước mùa mưa (gia cố nhà, chuẩn bị đồ dùng), khi có tin lũ (kê dọn, cất giấy tờ, sạc điện thoại), lúc nước lên (cắt điện, không đi qua chỗ nước chảy xiết, sơ tán khi được yêu cầu), và sau khi nước rút (kiểm tra điện, dọn bùn, giữ vệ sinh nước).
Phần lớn gia đình ở Đại Lộc đã quen nếp chống lũ, nhưng vẫn có những thứ dễ quên: giấy tờ để ở ngăn tủ thấp, đèn pin hết pin, người già ở một mình không ai báo tin. Bài này là danh sách việc làm cụ thể cho từng giai đoạn, dùng được cho cả gia đình gốc địa phương lẫn người mới đến sống ở vùng trũng. Các quy định, hướng dẫn chính thức của chính quyền xã luôn được ưu tiên hơn danh sách này.
Trước mùa mưa: làm vào tháng 7, tháng 8
Mùa khô là thời gian tốt nhất để chuẩn bị, vì trời nắng, đường khô, thợ dễ tìm. Những việc nên làm trước khi mưa nhiều:
- Kiểm tra mái nhà, chằng chống mái tôn, cắt tỉa cành cây lớn gần nhà để tránh đổ khi có gió mạnh.
- Kiểm tra gác lửng, giàn kê đồ: còn chắc không, có đủ chỗ cho lúa gạo, đồ điện, chăn màn không.
- Nếu nhà có ghe, kiểm tra thân ghe, mái chèo, dây neo; nếu không có, hỏi trước hàng xóm, thôn về phương tiện dùng chung.
- Chuẩn bị áo phao hoặc phao cứu sinh cho từng người, nhất là trẻ em; kiểm tra phao cũ có còn nổi tốt.
- Nâng ổ điện, công tơ, bảng điện lên cao hơn mức nước lũ từng gặp, nếu có thể nhờ thợ điện làm.
- Lên danh sách người già, người bệnh, trẻ nhỏ trong nhà, thống nhất ai sẽ đưa ai đi đâu khi phải sơ tán.
- Hỏi trưởng thôn về điểm sơ tán tập trung của thôn, đường đi tới đó khi nước lên.
Những việc này tốn ít tiền nhưng giảm rất nhiều thiệt hại. Nhiều mất mát trong mùa lũ đến từ những thứ lẽ ra đã có thể chuẩn bị từ mùa khô. Nếu gia đình có điều kiện, có thể mua thêm thùng nhựa có nắp kín để chứa giấy tờ, ảnh gia đình, đồ quý, đặt sẵn trên gác; khi nước lên chỉ cần xếp thêm vài thứ là xong.
Túi đồ thiết yếu: chuẩn bị sẵn, để ở chỗ cao
Mỗi gia đình nên có một túi hoặc thùng đồ thiết yếu, để trên gác hoặc chỗ cao, mang đi được ngay khi phải sơ tán:
- Giấy tờ quan trọng (căn cước, sổ đỏ, giấy khai sinh, sổ bảo hiểm) bọc trong túi nilon kín, tốt nhất có bản chụp lưu trên điện thoại.
- Đèn pin, pin dự phòng, sạc dự phòng đã sạc đầy.
- Nước uống đóng chai, lương khô, mì gói, sữa cho trẻ nhỏ đủ dùng vài ngày.
- Thuốc men cơ bản và thuốc điều trị thường xuyên của người trong nhà.
- Áo mưa, quần áo khô gói trong túi kín, chăn mỏng.
- Một ít tiền mặt, vì khi mất điện có thể không rút tiền, chuyển khoản được.
- Còi, gương nhỏ hoặc vải màu sáng để ra tín hiệu khi cần cứu hộ.
- Danh sách số điện thoại người thân, trưởng thôn ghi trên giấy, phòng khi điện thoại hết pin.
Kiểm tra túi đồ mỗi năm trước mùa mưa: thay pin, thay thuốc hết hạn, thay đồ ăn hết hạn. Một túi đồ chuẩn bị kỹ nhưng để quên trong góc nhà dưới thấp thì vô dụng khi nước lên. Nên cho mọi người trong nhà, kể cả trẻ lớn, biết túi đồ để ở đâu, để ai ở nhà lúc nước lên cũng mang đi được.
Khi có tin lũ: những việc làm trong vài giờ
Khi bản tin báo mực nước sông Vu Gia đang lên, hoặc chính quyền xã thông báo chuẩn bị ứng phó lũ, các gia đình ở vùng trũng nên làm ngay những việc sau. Đầu tiên là kê dọn: đưa lúa gạo, phân bón, đồ điện, xe máy lên chỗ cao hoặc sang nhà cao tầng của người quen. Xe máy là tài sản nhiều gia đình mất vì không kịp đưa lên, chỉ cần ngập máy là phải sửa tốn kém.
Thứ hai là chuẩn bị liên lạc: sạc đầy điện thoại, sạc dự phòng, đèn pin. Báo cho người thân ở xa biết tình hình và kế hoạch của gia đình, chẳng hạn "nếu nước lên tới bậc thứ hai thì cả nhà lên nhà bác", để họ khỏi lo khi mất liên lạc. Với người già sống một mình trong xóm, hàng xóm nên qua hỏi thăm, giúp kê dọn.
Thứ ba là vật nuôi và cây trồng: đưa trâu bò, heo, gà lên chỗ cao; thu hoạch những gì còn có thể trên đất bãi. Thứ tư là chuẩn bị đồ ăn: nấu sẵn cơm, luộc sẵn trứng, khoai, vì khi nước vào nhà, bếp có thể không dùng được nhiều ngày. Cuối cùng là theo dõi thông báo liên tục và sẵn sàng sơ tán nếu được yêu cầu, không chần chừ vì tiếc của.
Lúc nước lên: an toàn tính mạng trên hết
Cắt điện trước khi nước vào nhà. Ngắt cầu dao tổng khi nước bắt đầu tràn vào sân hoặc khi được khuyến cáo. Không chạm vào thiết bị điện, dây điện khi người ướt hoặc đứng trong nước. Tai nạn điện giật trong mùa lũ thường xảy ra ở những gia đình chủ quan.
Không đi qua chỗ nước chảy xiết. Dòng nước chảy qua đường dù chỉ ngập tới đầu gối cũng có thể làm người ngã, xe máy bị cuốn. Không cố vượt ngầm, tràn, đoạn đường ngập. Nếu bắt buộc phải di chuyển, đi theo nhóm, có người địa phương dẫn và có áo phao.
Giữ trẻ em ở trong nhà. Trẻ con thường thích ra xem nước, vớt củi, bơi lội. Đây là nguyên nhân của nhiều tai nạn đuối nước thương tâm mỗi mùa lũ. Người lớn phải giữ trẻ trong tầm mắt và không cho ra chỗ nước sâu.
Không vớt củi, vớt đồ trôi. Vớt củi, vớt tài sản trôi trên sông lũ là việc nhiều người làm theo thói quen, nhưng cực kỳ nguy hiểm. Không món đồ nào đáng giá bằng tính mạng.
Sơ tán khi được yêu cầu. Khi chính quyền xã, thôn yêu cầu sơ tán, hãy đi ngay, mang theo túi đồ thiết yếu. Ở lại giữ nhà trong khi nước đang lên nhanh có thể khiến lực lượng cứu hộ gặp nguy hiểm khi phải vào đưa bạn ra.
Sau khi nước rút: dọn dẹp an toàn
Khi nước rút, việc đầu tiên không phải là dọn bùn mà là kiểm tra an toàn. Trước khi đóng điện trở lại, cần kiểm tra hệ thống điện, ổ cắm, thiết bị đã khô ráo chưa; nếu không chắc, nhờ thợ điện hoặc nhân viên điện lực kiểm tra. Kiểm tra tường, móng nhà có nứt, lún không, đặc biệt với nhà xây lâu năm hoặc nhà ở gần bờ sông.
Dọn bùn nên làm sớm khi bùn còn ướt, dễ xúc và rửa. Đeo găng tay, ủng để tránh vết thương nhiễm trùng. Bùn lũ có thể chứa rác, xác động vật, hóa chất, nên rửa tay sạch sau khi dọn. Đồ ăn, nước uống bị ngập nước lũ nên bỏ, không tiếc. Nước giếng bị ngập cần được xử lý, làm sạch theo hướng dẫn của y tế xã trước khi dùng lại.
Sau lũ là thời điểm dễ phát sinh dịch bệnh như tiêu chảy, đau mắt, bệnh ngoài da, sốt xuất huyết do muỗi sinh sôi ở chỗ nước đọng. Giữ vệ sinh, đổ bỏ nước đọng quanh nhà, ngủ màn, và đi khám khi có dấu hiệu bất thường. Trạm y tế xã thường có hướng dẫn và hỗ trợ hóa chất khử trùng sau lũ.
Cộng đồng chống lũ: thôn xóm, hàng xóm
Ở Đại Lộc, chống lũ chưa bao giờ là việc riêng của từng nhà. Trong thôn thường có tổ, đội xung kích phòng chống thiên tai, có những gia đình có nhà cao tầng sẵn sàng cho bà con lên trú tạm, có những người có ghe đi chở đồ, chở người giúp hàng xóm. Tinh thần tương thân tương ái ấy là một phần làm nên sức chống chịu của vùng rốn lũ.
Người mới đến sống ở Đại Lộc nên chủ động làm quen với trưởng thôn, hàng xóm, hỏi về kinh nghiệm mùa lũ của khu vực mình: nước thường lên tới đâu, đường nào hay ngập, nhà ai cao để có thể trú tạm. Những thông tin này không có trong bản tin nhưng rất hữu ích.
Với gia đình có người thân đi làm xa, nhất là những nhà chỉ còn ông bà già và trẻ nhỏ, việc nhờ hàng xóm, họ hàng để ý giúp trong mùa lũ là rất cần thiết. Một cuộc gọi hỏi thăm, một lời dặn hàng xóm "có gì qua coi giùm bà" đôi khi quan trọng hơn mọi chuẩn bị khác.
Kế hoạch riêng cho người già, trẻ nhỏ, người bệnh
Những người dễ bị tổn thương nhất trong mùa lũ là người già yếu, người bệnh nằm một chỗ, người khuyết tật, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ. Với họ, việc leo lên gác, ngồi nhiều ngày trên gác nóng bức, hay di chuyển bằng ghe trong mưa gió đều khó khăn. Vì vậy, gia đình có những thành viên này nên có kế hoạch riêng, quyết định từ trước mùa mưa.
Cách làm phổ biến là đưa họ đi sớm: khi có dự báo lũ lớn, đưa người già, người bệnh, phụ nữ sắp sinh đến nhà người thân ở vùng cao, hoặc đến điểm sơ tán tập trung từ khi nước chưa lên, thay vì đợi nước vào nhà mới đi. Đi sớm an toàn hơn nhiều so với phải cứu hộ giữa dòng nước.
Với người cần dùng thuốc thường xuyên, chuẩn bị đủ thuốc cho ít nhất một tuần, kèm đơn thuốc hoặc sổ khám bệnh. Với phụ nữ mang thai gần ngày sinh, nên tính trước nơi sinh và cách đi lại nếu đường bị chia cắt; báo cho trạm y tế xã biết để được hỗ trợ. Với trẻ nhỏ, chuẩn bị sữa, tã, quần áo khô và đồ chơi nhỏ để giữ trẻ yên trong những ngày ở trên gác hoặc ở điểm sơ tán.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ở lại giữ nhà khi lũ lớn không?
Không nên nếu chính quyền đã yêu cầu sơ tán. Ở lại khi nước đang lên nhanh rất nguy hiểm và khiến lực lượng cứu hộ phải mạo hiểm. Tài sản có thể mất, nhưng tính mạng thì không thể lấy lại.
Xe máy bị ngập nước lũ thì làm gì?
Không đề máy ngay. Đẩy xe tới chỗ khô, nhờ thợ sửa xe kiểm tra, xả nước trong máy, thay nhớt, vệ sinh bộ phận điện trước khi khởi động. Đề máy khi máy còn nước có thể làm hỏng nặng hơn.
Nước giếng bị ngập có uống được không?
Không nên dùng ngay. Giếng bị ngập nước lũ cần được làm sạch và khử trùng theo hướng dẫn của y tế xã trước khi dùng lại. Trong thời gian đó, dùng nước đóng chai hoặc nước đã đun sôi kỹ.
Điểm sơ tán của thôn mình ở đâu?
Mỗi thôn, xã có phương án sơ tán riêng, thường là trường học, nhà văn hóa, nhà cao tầng kiên cố. Hãy hỏi trưởng thôn hoặc ủy ban xã từ trước mùa mưa để biết chính xác.
Có hỗ trợ gì cho gia đình bị thiệt hại do lũ không?
Nhà nước và các tổ chức thường có chính sách hỗ trợ cho các hộ bị thiệt hại về người, nhà ở, sản xuất do thiên tai. Mức hỗ trợ và thủ tục theo quy định hiện hành; gia đình nên báo thiệt hại với thôn, xã sớm để được thống kê.