Đất bãi ven sông Vu Gia hợp nhất với cây ngắn ngày: bắp, đậu phộng, đậu xanh, khoai, mè, rau ăn lá, ớt và dâu, trồng trong khoảng từ khi lũ rút cuối năm đến trước mùa mưa năm sau. Đất được bồi phù sa nên ít cần bón lót nhiều, gần sông nên tưới bằng máy bơm nhỏ, nhưng cũng là nơi ngập đầu tiên và có thể bị cát phủ hoặc sạt bờ sau một trận lũ lớn.
Ở vùng Đại Lộc, nhiều hộ sống nhờ những rẻo bãi chỉ vài sào, quay vòng hai ba lứa màu mỗi mùa khô. Bài này nói về đặc điểm của đất bãi, cây nào hợp, cách sắp lứa theo con nước, chuyện tưới, chuyện giữ đất, và những câu cần hỏi trước khi thuê hay mua một mảnh bãi.
Đất bãi khác đất ruộng ở chỗ nào
Đất bãi là phần đất nằm sát lòng sông, cao hơn mặt nước mùa khô nhưng ngập khi nước lên. Ở đoạn Vu Gia chảy qua vùng Đại Lộc, bãi thường là cát pha thịt nhẹ, thoát nước nhanh, tơi xốp. Mỗi mùa lũ, nước mang phù sa từ thượng nguồn về, khi chảy chậm lại ở bãi thì lắng xuống thành một lớp mịn mới. Đây là lý do người làm bãi quý đất bãi hơn nhiều chân ruộng: đất tự được làm mới mỗi năm.
Đất ruộng thì được đắp bờ, giữ nước để cấy lúa; tầng đất mặt bí hơn và có lớp đế cày. Cây màu trồng trên ruộng lúa thường phải lên luống cao để thoát nước. Trên đất bãi, cây màu có thể trồng thẳng hoặc lên luống thấp, rễ phát triển nhanh.
Điểm yếu của đất bãi là giữ nước và dinh dưỡng kém hơn: tưới xong một lúc là khô, phân bón dễ trôi theo nước tưới hoặc ngấm xuống sâu. Những rẻo bãi nhiều cát, xa phần phù sa mịn, thường chỉ trồng được vài loại chịu hạn. Và tất cả đều chung một số phận khi mùa lũ đến.
Không phải bãi nào cũng giống nhau. Bãi ở mặt bồi của khúc sông cong thường rộng, phù sa dày, được bồi thêm mỗi năm; bãi ở mặt lở thì hẹp dần. Bãi giữa sông, nổi lên thành cồn, đất tốt nhưng đi lại bằng đò, mùa nước lên bị cô lập trước tiên. Người làm bãi nhìn màu đất, nhìn lớp cỏ mọc sau lũ và nhìn hình dáng khúc sông để đoán mảnh nào bền, mảnh nào sớm muộn sẽ mất.
Cây màu phổ biến trên đất bãi và điều cần biết
Bảng dưới gom các cây thường gặp trên bãi ven sông ở vùng Đại Lộc và vùng hạ lưu Vu Gia – Thu Bồn. Mỗi hộ chọn theo đất, vốn và đầu ra quen thuộc của mình:
| Cây | Vì sao hợp đất bãi | Cần chú ý |
|---|---|---|
| Bắp (ngô) | Rễ khoẻ, chịu được đất cát pha, bán được cả bắp tươi lẫn hạt khô, thân lá làm thức ăn cho bò | Cần nước giai đoạn trổ cờ; gió lớn làm đổ cây |
| Đậu phộng | Thích đất tơi, thoát nước tốt để củ phát triển | Dễ thối củ nếu đất ngập úng lâu |
| Đậu xanh, đậu đen | Ngắn ngày, chịu hạn khá, cải tạo đất | Thu hoạch đúng lúc để khỏi nứt quả |
| Khoai lang, mè | Chịu hạn, ít công chăm | Cát quá nhiều thì củ nhỏ |
| Rau ăn lá, ớt, dưa | Quay vòng nhanh, gần sông dễ tưới, bán được ở chợ quê | Nhiều sâu bệnh, cần dùng thuốc đúng cách vì sát nguồn nước |
| Dâu (nuôi tằm) | Bộ rễ sâu giữ đất, chịu được ngập ngắn ngày | Chỉ có lời khi có người nuôi tằm và nơi thu mua kén |
Nhiều hộ trồng xen hoặc luân canh giữa nhóm cây họ đậu và nhóm cây ăn đất như bắp, rau, để đất đỡ kiệt và giảm sâu bệnh tồn lưu.
Sắp lứa theo con nước: từ khi lũ rút đến trước mùa mưa
Mùa làm bãi bắt đầu khi nước lũ rút hẳn, đất đủ ráo để đi lại và làm đất. Lứa đầu thường xuống giống ngay đầu mùa khô, tận dụng ẩm độ còn lại trong đất và lớp phù sa mới. Đây là lứa ít phải tưới nhất. Lứa thứ hai và thứ ba trong mùa khô cần tưới nhiều hơn khi nắng gắt dần.
Người làm bãi lâu năm thường tính ngược từ mùa mưa: cây gì gieo muộn nhất vào thời điểm nào để kịp thu trước khi nước có thể lên. Lứa cuối thường là cây rất ngắn ngày, hoặc bỏ trống để tránh mất vốn. Cũng có năm mưa lũ đến sớm hơn bình thường, một trận nước giữa mùa có thể lấy đi lứa màu đang lớn; đây là rủi ro không tránh hoàn toàn được, chỉ giảm bằng cách không dồn vốn vào lứa cuối.
Ngoài lịch nước tự nhiên, cần để ý thông báo xả nước của các hồ thuỷ điện ở thượng nguồn Vu Gia. Ngay cả khi trời ở Đại Lộc không mưa, xả nước lớn từ thượng nguồn cũng có thể làm nước bãi dâng nhanh. Chính quyền xã thường thông báo trên loa thôn và nhóm tin nhắn khi có lịch xả.
Tưới nước trên đất bãi
Vì gần sông, cách tưới phổ biến nhất ở bãi là đặt máy bơm nhỏ chạy dầu hoặc điện ở mép nước, kéo ống dẫn lên ruộng màu. Một số nơi đào giếng ngay trên bãi, lấy mạch nước ngầm nông. Mùa khô càng về sau, mép nước càng lùi xa, ống phải kéo dài thêm, có năm phải hạ máy xuống tận lòng sông.
Tưới trên đất cát pha nên chia nhiều lần, mỗi lần ít, thay vì một lần thật đẫm, vì nước ngấm nhanh xuống sâu, rễ cây không giữ kịp. Một số hộ chuyển sang tưới phun mưa hoặc tưới nhỏ giọt cho ớt, dưa, rau, vừa đỡ công vừa đỡ nước. Dù tưới cách nào, chi phí dầu, điện và công kéo ống là khoản phải tính khi so lời lỗ với trồng lúa.
Một lưu ý an toàn: máy bơm điện đặt sát mép nước và dây điện kéo qua bãi ẩm là nguồn nguy hiểm, nhất là khi trẻ con ra bãi chơi hay đàn bò đi qua. Dây nên đi cao, có thiết bị chống giật, tắt điện khi không tưới; máy chạy dầu thì để xa chỗ cỏ khô và cất nhiên liệu cẩn thận.
Khi sông xuống quá thấp, có thể phải tưới chung theo nhóm hộ để chia máy và chia nước, tránh nhiều máy cùng hút một chỗ. Nước sông cuối mùa khô ở đoạn hạ lưu xa hơn có thể bị nhiễm mặn khi triều lên, nhưng với đoạn sông qua vùng Đại Lộc, vấn đề chính vẫn là thiếu nước chứ không phải mặn.
Giữ đất bãi: sạt lở, cát lấp và khai thác cát
Sạt lở bờ. Ở những khúc sông cong, dòng chảy khoét vào bờ lõm, mỗi mùa lũ có thể lấy đi vài mét đất bãi. Trồng tre, dâu, cỏ ở mép bờ là cách người xưa giữ đất; những đoạn lở mạnh cần công trình kè do nhà nước đầu tư.
Cát lấp. Lũ lớn có thể phủ một lớp cát dày lên bãi, chôn mất phần đất màu. Có hộ phải mất một hai mùa mới cày trộn lại được; có chỗ đành bỏ không trồng.
Khai thác cát lòng sông. Việc hút cát quá mức ở một đoạn sông có thể làm thay đổi dòng chảy, gây lở bãi ở đoạn khác. Thấy dấu hiệu khai thác bất thường gần đất của mình, người dân có quyền báo chính quyền xã.
Rác và bao bì thuốc. Bao bì phân bón, thuốc bảo vệ thực vật để lại trên bãi sẽ bị lũ cuốn xuống sông. Thu gom vào nơi quy định trước mùa mưa là việc nhỏ nhưng cần làm.
Đầu ra của rau màu đất bãi
Phần lớn nông sản từ đất bãi ở vùng Đại Lộc đi theo hai đường. Đường thứ nhất là chợ quê: người trồng tự mang rau, bắp, đậu ra các chợ trong vùng, hoặc bán cho người buôn nhỏ mang đi chợ khác. Đường thứ hai là thương lái thu gom tận ruộng, nhất là với bắp, đậu phộng và những lứa rau lớn, rồi chở về Đà Nẵng hay các chợ đầu mối. Bắp còn có người mua cả cây để làm thức ăn cho bò.
Vì nhiều hộ cùng trồng một loại và thu hoạch gần cùng lúc, giá đầu mùa và giữa mùa có thể chênh nhau đáng kể. Người làm bãi lâu năm thường rải lứa, mỗi đợt gieo một ít để không dồn thu hoạch vào một tuần, và trồng nhiều loại thay vì một loại. Cách này tốn công tính toán hơn nhưng giảm cảnh phải bán gấp khi chợ đã đầy hàng.
Một số hợp tác xã và tổ hợp tác trong vùng đã thử làm rau theo quy trình an toàn, có hợp đồng với bếp ăn hay cửa hàng ở Đà Nẵng. Muốn tham gia, hộ phải ghi chép nhật ký đồng ruộng, dùng thuốc theo danh mục và chấp nhận kiểm tra. Đổi lại đầu ra ổn định hơn. Đây là hướng đáng tìm hiểu cho hộ có đất bãi tốt và muốn làm lâu dài, nhưng nên hỏi kỹ điều kiện hợp đồng trước khi chuyển đổi.
Trước khi thuê hay mua một mảnh đất bãi, hãy hỏi
Đất bãi đẹp vào mùa khô có thể là đất rất rủi ro. Dưới đây là những câu nên hỏi người địa phương và chính quyền xã trước khi đặt tiền:
- Mảnh đất thuộc loại gì: đã giao cho hộ, đất công do xã cho thuê, hay nằm trong hành lang bảo vệ bờ sông. Mỗi loại có quyền và thời hạn khác nhau.
- Năm lũ thường, nước ngập tới đâu và mất bao lâu thì rút. Năm lũ lớn gần nhất, mảnh đất có bị cát phủ hay sạt bờ không.
- Bờ sông chỗ đó đang bồi hay đang lở. Hỏi những người làm bãi bên cạnh về chuyện mấy năm qua mép bờ thay đổi ra sao.
- Đường xuống bãi có ổn không khi chở nông sản, và có bị chia cắt khi nước lên không.
- Có khu vực khai thác cát hay công trình kè sắp làm gần đó không, vì cả hai đều có thể ảnh hưởng tới đất.
- Mảnh đất có thuộc quy hoạch nào của thành phố sau sáp nhập không; câu này nên hỏi bộ phận địa chính của xã.
Những câu này không làm mất lòng ai. Người làm bãi lâu năm thường sẵn lòng kể, vì chính họ cũng từng phải học bằng những mùa mất trắng.
Câu hỏi thường gặp
Đất bãi ven sông có cần bón phân nhiều không?
Lứa đầu sau lũ thường cần ít phân lót vì có phù sa mới. Các lứa sau trong mùa khô cần bổ sung, nhưng nên chia nhỏ nhiều lần vì đất cát pha giữ dinh dưỡng kém, bón một lần nhiều dễ bị rửa trôi xuống sông.
Trồng bắp trên đất bãi Đại Lộc thu hoạch được mấy lứa một năm?
Phụ thuộc thời điểm lũ rút và độ dài mùa khô. Nhiều hộ làm được hai lứa bắp hoặc một lứa bắp xen một lứa đậu, rau. Lứa cuối luôn phải tính kịp thu trước mùa mưa.
Đất bãi có được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng không?
Tuỳ từng mảnh. Có phần đã giao cho hộ gia đình, có phần là đất công xã quản lý và cho thuê theo mùa, có phần nằm trong hành lang bảo vệ bờ sông. Hỏi bộ phận địa chính của xã để biết rõ trước khi giao dịch.
Mùa lũ người làm bãi cần chuẩn bị gì?
Thu hoạch sớm nếu có thể, đưa máy bơm, ống tưới, vật tư lên chỗ cao, thu gom bao bì và rác trên bãi, không để bò buộc dưới bãi qua đêm, và theo dõi thông báo xả nước của thuỷ điện thượng nguồn.
Vì sao rau trồng ven sông cần cẩn thận với thuốc bảo vệ thực vật?
Vì thuốc dư thừa và nước rửa bình dễ chảy thẳng xuống sông, nơi nhiều người lấy nước sinh hoạt và tưới tiêu phía dưới. Dùng đúng loại, đúng liều theo nhãn, giữ thời gian cách ly trước khi bán, và không rửa bình ở mép nước.