Đua ghe là trò chơi sông nước lâu đời của xứ Quảng, và ở vùng Đại Lộc nó gắn với khúc sông Vu Gia rộng, nước chảy hiền vào mùa khô. Các làng ven sông lập đội, tập luyện hàng tuần trước ngày đua, rồi cả vùng đổ ra hai bờ cổ vũ. Thời điểm tổ chức không cố định hằng năm; như nhiều nơi ở Quảng Nam cũ, các cuộc đua thường gắn với dịp mừng xuân hoặc ngày lễ lớn.
Bài này tả đua ghe như một sinh hoạt văn hoá của làng ven sông: chiếc ghe đua trông thế nào, đội đua được lập ra sao, ngày đua diễn ra theo trình tự gì, và người đến xem cần lưu ý gì để an toàn. Lịch và địa điểm từng năm do địa phương quyết định, nên trước khi đi bạn cần hỏi thông tin của năm đó.
Vì sao làng ven Vu Gia có tục đua ghe
Người vùng Đại Lộc sống với sông từ bao đời: đi đò sang bãi trồng bắp, chở hàng xuống chợ, đánh cá, và chèo ghe cứu nhau mỗi mùa lũ. Chèo ghe là kỹ năng sống còn chứ không chỉ là trò vui. Từ kỹ năng ấy nảy ra cuộc thi tài giữa các làng, vừa để vui sau mùa vụ vừa để khẳng định sức mạnh tập thể.
Ở nhiều vùng ven biển và ven sông miền Trung, đua ghe từng gắn với lễ cầu mong mùa màng, sông nước yên ổn. Ở các làng trên sông Vu Gia, phần nghi thức đó nay được giữ ở mức đơn giản, phần thi đấu và lễ hội cộng đồng thì nổi bật hơn. Mỗi lần đua là một dịp cả làng ra bờ sông, con cháu đi xa về cổ vũ đội làng mình.
Tục này cũng có lúc thưa đi. Những năm khó khăn, những năm lũ lớn, có làng không còn ghe, không đủ người. Về sau, khi đời sống khá lên và địa phương quan tâm khôi phục, các cuộc đua được tổ chức lại, nhiều đội đóng ghe mới. Mức độ đều đặn từng năm vẫn tuỳ vào điều kiện của địa phương.
Chiếc ghe đua: hình dáng và cách đóng
Thân ghe dài, hẹp. Ghe đua dài và thon hơn hẳn ghe chở hàng, mũi và lái vuốt cao, thân thấp sát mặt nước để giảm cản. Số tay bơi trên mỗi ghe tuỳ luật của từng cuộc đua, thường vài chục người ngồi thành hai hàng.
Gỗ và thợ. Ghe đua truyền thống đóng bằng gỗ, cần thợ có kinh nghiệm để thân ghe thẳng, nhẹ mà chắc. Có đội dùng ghe cũ được tu sửa qua nhiều năm, có đội đóng ghe mới bằng tiền góp của làng và con cháu ở xa.
Trang trí. Mũi ghe thường vẽ mắt hoặc hình đầu rồng, đầu chim, thân sơn màu riêng của làng để khán giả nhận ra. Màu áo đội đua thường đồng bộ với màu ghe.
Mái chèo và vị trí. Tay bơi dùng mái chèo ngắn, chèo theo nhịp. Ở mũi có người giữ nhịp hoặc người phất cờ, ở lái có người cầm lái giữ hướng, phần quan trọng nhất khi qua phao, vòng quay.
Cất giữ. Ghe đua được kéo lên bờ, kê dưới mái che hoặc cất trong nhà của làng sau mỗi mùa. Ở vùng lũ, chỗ cất ghe phải cao và chắc, nhiều làng gắn việc giữ ghe với khuôn viên đình hoặc nhà văn hoá.
Lập đội và tập luyện: chuyện của cả làng
Một đội đua ghe không chỉ có tay bơi. Đằng sau là người lo kinh phí, người nấu cơm cho đội, người sửa ghe, người lo thuốc men, và cả những bà mẹ, người vợ đứng bờ đưa nước. Thành viên đội đua thường là thanh niên, trung niên khoẻ mạnh trong làng; có năm có thêm đội nữ.
Việc tập luyện bắt đầu vài tuần trước ngày đua, thường vào chiều tối sau giờ làm. Trên khúc sông gần làng, người ta tập nhịp chèo đồng đều, tập xuất phát, tập vòng qua phao. Những buổi tập này cũng là lúc trẻ con trong làng ra bờ sông xem, nhiều đứa lớn lên mơ được ngồi ghe.
Kinh phí cho đội đua đến từ nhiều nguồn: quỹ làng, đóng góp của các hộ, con cháu ở xa gửi về, hỗ trợ của địa phương khi có giải chính thức. Chuyện góp bao nhiêu, ai góp được ghi công khai, và khi đội làng thắng giải, phần thưởng thường được dùng cho bữa liên hoan chung hoặc để dành sửa ghe.
Một ngày đua ghe diễn ra thế nào
Trình tự cụ thể do ban tổ chức quy định, nhưng thường có các phần sau:
- Buổi sáng sớm: các đội đưa ghe xuống bến, kiểm tra ghe, mái chèo. Nhiều làng làm một nghi thức nhỏ trước khi hạ ghe theo lệ cũ.
- Khai mạc: ban tổ chức giới thiệu các đội, phổ biến luật, có thể có trống hội, múa lân.
- Các lượt đua vòng loại: từng nhóm ghe xuất phát, chạy theo đường đua đánh dấu bằng phao, có vòng quay đầu tuỳ cự ly.
- Chung kết: các đội nhanh nhất gặp nhau ở lượt cuối, thường là lúc khán giả đông và cổ vũ hăng nhất.
- Trao giải: phần thưởng gồm cờ, tiền thưởng, quà; đội thắng chèo ghe một vòng chào khán giả.
- Liên hoan làng: sau khi kéo ghe lên, cả đội và bà con ăn uống chung, kể lại từng nhịp chèo.
Có năm ngoài đua ghe nam còn có đua ghe nữ, đua thúng hay trò chơi dưới nước khác. Thông tin chi tiết thường được thông báo trên loa của xã, trên trang thông tin của địa phương và qua các nhóm của người dân vài ngày trước.
Không khí hai bờ: thứ khó quên hơn kết quả
Ai từng xem một cuộc đua ghe ở vùng sông xứ Quảng đều nhớ không khí hai bờ: người đứng kín bờ đê, trên cầu, trên các bãi cát; tiếng trống, tiếng hò reo, tiếng loa. Mỗi làng có chỗ đứng quen, có cờ, có màu áo, và hò hét gọi tên đội mình. Trẻ con ngồi trên vai cha, người già kê ghế ngồi dưới bóng cây.
Cái vui nằm ở chỗ ai cũng có phần. Người bán hàng rong mang theo bánh tráng, nước mía, bắp luộc; người đi xa về thì chụp ảnh gửi bạn bè. Kết quả thắng thua được bàn tán cả tuần sau đó, có khi cả năm, nhưng thường là bàn tán vui.
Với người ngoài, xem đua ghe là cách nhanh nhất để cảm được tinh thần làng xã ven Vu Gia: đoàn kết, ồn ào, ganh đua nhưng không thù hằn. Một ngày đứng bên bờ sông có khi giúp bạn hiểu người Đại Lộc hơn nhiều trang sách.
Những người đứng bờ cũng có vai trò riêng. Các bà, các mẹ chuẩn bị nước, đồ ăn cho đội; các cụ cao niên ngồi bàn chiến thuật, nhắc lại những lần đội làng từng thắng; trẻ con chạy dọc bờ theo ghe. Sau mỗi lượt đua, người ta kéo nhau xuống bến hỏi han, xoa bóp vai cho tay bơi. Cả làng như một đội.
Từ ghe đua đến ghe cứu lũ: một kỹ năng, hai công dụng
Ở làng ven Vu Gia, người chèo giỏi không chỉ để giành giải. Khi nước lũ lên nhanh trong đêm, chính những thanh niên quen chèo, quen đọc dòng nước là người đầu tiên đưa ghe đi đón người già, trẻ nhỏ ở nhà thấp sang chỗ cao. Nhiều người lớn tuổi kể rằng họ học chèo từ hồi nhỏ, theo cha ra bãi, rồi lớn lên ngồi ghe đua, rồi lại chèo ghe cứu người mỗi mùa nước.
Kỹ năng đọc nước là thứ khó dạy bằng lời: chỗ nào nước xoáy, chỗ nào có cây trôi, khi nào nên đi sát bờ, khi nào phải chờ. Các buổi tập đua ghe vô tình trở thành nơi truyền những hiểu biết đó cho người trẻ. Vì vậy, với nhiều làng, giữ đội đua ghe cũng là giữ một lực lượng biết sông.
Ngày nay việc ứng phó lũ đã có lực lượng chuyên trách, phương tiện tốt hơn, cảnh báo sớm hơn. Nhưng ở cấp xóm, những chiếc ghe của bà con và những người biết chèo vẫn có giá trị trong giờ đầu khi nước lên. Điều này giải thích vì sao người Đại Lộc coi đua ghe là chuyện nghiêm túc hơn một trò vui: nó gắn với chính cách họ sống cùng con sông.
Đi xem đua ghe: an toàn trên bờ và dưới nước
Đám đông, bờ sông dốc, nước sâu là ba thứ cần để ý. Vài điều nên nhớ:
- Đứng ở chỗ ban tổ chức bố trí, không đứng sát mép bờ đang sạt hoặc trên các bãi cát mềm sát nước.
- Trông trẻ nhỏ thật kỹ, không để trẻ chạy xuống mép nước khi các ghe đi qua tạo sóng.
- Không đi thuyền nhỏ tự phát ra gần đường đua để xem hay chụp ảnh; vừa nguy hiểm vừa cản trở cuộc đua.
- Không bơi qua sông dù nước nhìn hiền; dòng Vu Gia có chỗ sâu, có hố do khai thác cát, chảy ngầm khó đoán.
- Mang mũ, nước uống, vì phần lớn chỗ đứng xem không có bóng mát.
- Gửi xe ở nơi quy định, tránh đậu xe chắn đường đê, đường dẫn xuống bến.
Nếu bạn muốn chụp ảnh từ góc đẹp, hãy hỏi người địa phương chỗ nào an toàn, hoặc xin phép ban tổ chức. Đừng vì một tấm ảnh mà mạo hiểm trên bờ sông dốc hay trên cầu đông người.
Tìm thông tin đua ghe năm nay
Vì lịch không cố định, việc đầu tiên là xác định năm đó có tổ chức hay không. Các nguồn đáng tin nhất là thông báo của chính quyền xã nơi tổ chức, đài truyền thanh của xã, trang thông tin của TP Đà Nẵng khi có giải cấp thành phố, và người dân trong làng có đội đua. Các nhóm mạng xã hội của người Đại Lộc cũng thường cập nhật hình ảnh đội làng tập luyện.
Sau năm 2025, khi vùng Đại Lộc trở thành năm xã của TP Đà Nẵng, việc tổ chức các giải thể thao dân gian có thể thay đổi đơn vị chủ trì. Một số giải trước đây ở cấp huyện có thể chuyển thành giải của xã hoặc được ghép vào giải chung của thành phố. Vì vậy, đừng dựa vào lịch của những năm trước.
Khi đã biết ngày, hãy hỏi thêm địa điểm cụ thể và giờ bắt đầu. Đến sớm giúp bạn tìm được chỗ đứng an toàn và xem được phần chuẩn bị, phần mà nhiều người cho là thú vị không kém các lượt đua.
Câu hỏi thường gặp
Đua ghe ở Đại Lộc tổ chức vào ngày nào?
Không có ngày cố định hằng năm. Như nhiều nơi ở Quảng Nam cũ, các cuộc đua thường gắn với dịp mừng xuân hoặc ngày lễ lớn, tuỳ quyết định của địa phương năm đó. Hãy hỏi chính quyền xã hoặc người trong làng có đội đua trước khi đi.
Mỗi ghe đua có bao nhiêu người?
Số người trên mỗi ghe tuỳ luật của từng cuộc đua và kích thước ghe, thường vài chục tay bơi cùng người giữ nhịp và người cầm lái. Các đội cùng một giải phải theo cùng quy định về số người.
Khách lạ có được tham gia đội đua không?
Đội đua thường gồm người trong làng hoặc trong xã, vì phải tập luyện cùng nhau nhiều tuần. Khách muốn trải nghiệm có thể hỏi các đội vào buổi tập, nhưng tham gia thi đấu chính thức thì gần như không.
Đi xem đua ghe có mất tiền không?
Thường không thu tiền xem vì khán giả đứng dọc bờ sông. Có thể mất phí gửi xe ở bãi tạm. Một số hoạt động đi kèm như hội chợ, ẩm thực thì tuỳ người bán.
Mang trẻ con đi xem đua ghe có an toàn không?
An toàn nếu người lớn trông sát, đứng ở chỗ ban tổ chức bố trí và tránh mép bờ dốc. Nên cho trẻ mặc áo sáng màu, ghi số điện thoại của bố mẹ trong túi áo để phòng lạc trong đám đông.