Cát lòng sông Vu Gia là nguồn vật liệu xây dựng quan trọng cho cả vùng, nhưng nếu khai thác sai vị trí, quá khối lượng hoặc không phép, nó làm lòng sông sâu bất thường, bờ sông sạt lở, đất bãi bị mất, và để lại những hố sâu nguy hiểm cho người tắm sông. Việc khai thác cát hợp pháp phải có giấy phép, có phạm vi và khối lượng được quy định, chịu sự giám sát của cơ quan quản lý và chính quyền địa phương.
Ở các vùng ven sông miền Trung, trong đó có Đại Lộc, chuyện khai thác cát từng nhiều lần trở thành điểm nóng, khi người dân phản ánh ghe hút cát làm lở đất vườn, ruộng bãi. Bài này viết với góc nhìn trung lập: giải thích vì sao cát sông quan trọng, khai thác ảnh hưởng tới dòng sông thế nào, cách nhận biết hoạt động khai thác có phép, và người dân có thể làm gì khi thấy dấu hiệu bất thường.
Cát sông từ đâu mà có, vì sao được khai thác
Cát trong lòng sông Vu Gia là sản phẩm của quá trình phong hóa đá ở vùng núi thượng nguồn kéo dài hàng nghìn năm. Mưa, nắng, nhiệt độ làm đá vỡ vụn, dòng nước cuốn các mảnh vụn xuống, va đập, mài mòn dần thành hạt cát. Mỗi mùa lũ, dòng sông vận chuyển một lượng cát nhất định từ thượng nguồn xuống, lắng đọng ở những đoạn nước chảy chậm, tạo thành bãi cát, doi cát.
Cát sông có hạt tròn, sạch, ít tạp chất, nên được ưa chuộng cho xây dựng: trộn bê tông, xây tô, san lấp. Khi các đô thị, khu công nghiệp, đường sá trong vùng phát triển, nhu cầu cát tăng mạnh. Sông Vu Gia, nằm gần các trung tâm xây dựng lớn như Đà Nẵng, là một trong những nguồn cung cát của khu vực.
Về nguyên tắc, nếu lượng cát khai thác nhỏ hơn hoặc tương đương lượng cát dòng sông bồi lại mỗi năm, lòng sông có thể giữ được trạng thái cân bằng. Vấn đề nảy sinh khi khai thác vượt quá khả năng bồi lại, hoặc khai thác ở những vị trí nhạy cảm như sát bờ, gần chân cầu, gần công trình. Khi đó dòng sông mất cân bằng và phản ứng bằng xói lở ở nơi khác.
Khai thác cát ảnh hưởng tới dòng sông thế nào
Lòng sông sâu hơn, dòng chảy thay đổi. Lấy cát tạo ra những hố sâu dưới lòng sông. Nước có xu hướng chảy vào chỗ sâu, làm thay đổi hướng dòng chính, có khi đẩy dòng chảy mạnh áp sát vào bờ, gây xói lở ở những đoạn trước đây ổn định.
Bờ sông mất chân đỡ. Khi cát gần bờ bị hút đi, chân bờ không còn lớp đỡ, khối đất phía trên dễ sụp xuống. Đây là lý do người dân ven sông thường phản ánh tình trạng lở đất vườn, đất bãi ở những đoạn có ghe hút cát hoạt động gần bờ.
Bãi bồi bị mất, phù sa ít bồi lại. Khai thác ở bãi hoặc thượng lưu bãi làm giảm lượng vật liệu bồi đắp cho bãi phía dưới. Đất canh tác trên bãi bị thu hẹp, ảnh hưởng tới sinh kế của các hộ trồng màu.
Công trình bị đe dọa. Hố sâu gần chân cầu, kè, trạm bơm có thể làm xói móng công trình, gây nguy hiểm. Vì vậy các vị trí gần công trình thường thuộc vùng cấm khai thác.
Mực nước mùa khô hạ thấp. Lòng sông bị đào sâu có thể làm mực nước mùa khô ở một số đoạn hạ thấp, ảnh hưởng tới việc lấy nước tưới của các trạm bơm, cống lấy nước. Mức độ cụ thể cần đánh giá tại từng nơi.
Hố cát: mối nguy đuối nước ít ai để ý
Một hậu quả trực tiếp nhưng ít được nhắc tới của việc khai thác cát là những hố sâu bất ngờ dưới lòng sông. Mùa khô, nước sông Vu Gia xuống thấp, nhiều đoạn chỉ ngập tới đầu gối, trẻ em và người lớn thường lội ra tắm. Nhưng chỉ cách vài bước chân có thể là một hố sâu do hút cát để lại, người không biết bơi hoặc trẻ nhỏ bước hụt là chìm ngay.
Những vụ đuối nước thương tâm ở các sông miền Trung vào mùa hè thường xảy ra ở những đoạn như vậy: nước trông nông, trong, yên, nhưng đáy sông lồi lõm khó lường. Đáy cát ở hố còn có thể sụt, trượt khi người bước vào, kéo người xuống sâu hơn. Ngay cả người biết bơi cũng có thể gặp nguy nếu hoảng loạn khi bất ngờ hụt chân.
Vì vậy, lời khuyên cho các gia đình ven sông là không để trẻ em tắm sông khi không có người lớn biết bơi đi cùng, chỉ tắm ở những đoạn quen thuộc, đã biết rõ đáy sông, và tuyệt đối tránh khu vực gần nơi đang hoặc từng có ghe hút cát. Dạy trẻ biết bơi và biết các kỹ năng an toàn dưới nước là việc nên làm sớm ở vùng sông nước như Đại Lộc.
Nhận biết hoạt động khai thác có phép
Khai thác cát hợp pháp phải được cơ quan có thẩm quyền cấp phép và có những dấu hiệu nhận biết nhất định. Một số điểm người dân có thể quan sát:
- Có thông tin công khai về đơn vị khai thác, vị trí, phạm vi, thời hạn giấy phép, thường được thông báo tại địa phương.
- Phạm vi khu mỏ được cắm mốc, phao giới hạn trên sông; ghe, thiết bị chỉ hoạt động trong phạm vi đó.
- Hoạt động theo thời gian quy định; việc khai thác vào ban đêm thường bị hạn chế theo quy định của địa phương.
- Phương tiện khai thác, vận chuyển có đăng ký, đăng kiểm, ghi số hiệu.
- Có bến bãi tập kết cát hợp pháp, không đổ cát tràn lan lên đất nông nghiệp, đường đi.
Ngược lại, những dấu hiệu như ghe hút cát hoạt động lén lút ban đêm, không có số hiệu, hút sát bờ ngoài phạm vi phao, bỏ chạy khi có người đến, là những điều đáng phản ánh. Quy định cụ thể về cấp phép, thời gian hoạt động có thể thay đổi; bạn nên tìm hiểu văn bản hiện hành của thành phố.
Phản ánh khi thấy khai thác bất thường
Khi thấy hoạt động khai thác cát có dấu hiệu trái phép hoặc gây sạt lở, người dân có quyền phản ánh với chính quyền. Kênh gần nhất là trưởng thôn và ủy ban xã, nơi có trách nhiệm quản lý địa bàn và phối hợp với các lực lượng chức năng. Ngoài ra, có thể phản ánh qua các kênh tiếp nhận ý kiến người dân của thành phố, đường dây nóng của cơ quan quản lý tài nguyên, môi trường hoặc công an.
Khi phản ánh, nên cung cấp thông tin cụ thể: vị trí (gần thôn nào, bến nào, đoạn sông nào), thời gian quan sát, số lượng phương tiện, đặc điểm nhận dạng, ảnh hoặc video nếu chụp được một cách an toàn. Thông tin càng cụ thể, cơ quan chức năng càng dễ kiểm tra, xử lý.
Một điều quan trọng là bảo đảm an toàn cho bản thân. Không tự ý đối đầu, ngăn cản, tranh cãi với người khai thác trên sông, nhất là vào ban đêm. Việc kiểm tra, xử lý là trách nhiệm của lực lượng chức năng. Người dân chỉ cần phản ánh đúng kênh và theo dõi kết quả giải quyết.
Nghề cát và sinh kế của người ven sông
Nhìn từ phía người lao động, cát sông cũng là sinh kế. Trước khi có ghe hút công suất lớn, ở nhiều làng ven sông miền Trung từng có những người lặn cát, xúc cát bằng tay, chở bằng ghe nhỏ về bán cho các công trình trong làng. Ngày nay, hoạt động khai thác chủ yếu do doanh nghiệp có giấy phép thực hiện bằng thiết bị cơ giới, kéo theo việc làm cho người vận chuyển, bốc xếp, lái xe, quản lý bến bãi.
Vì thế, câu chuyện khai thác cát ở các làng ven Vu Gia thường có nhiều góc nhìn khác nhau. Người có đất vườn, đất bãi sát sông lo mất đất; người làm thuê ở bến cát cần việc làm; người xây nhà cần cát với giá hợp lý; chính quyền cần cân bằng giữa nguồn thu, nhu cầu xây dựng và bảo vệ dòng sông. Không có bên nào hoàn toàn đúng hay sai, và giải pháp tốt cần nghe được ý kiến của tất cả.
Điều mà các bên đều có lợi là một dòng sông ổn định. Bờ sông lở, lòng sông biến dạng, bãi bồi mất đi cuối cùng ảnh hưởng tới tất cả, kể cả chính nghề cát, vì một dòng sông bị khai thác kiệt sẽ không còn cát để khai thác lâu dài. Việc khai thác có kế hoạch, minh bạch, có sự giám sát của cộng đồng là hướng đi được nhiều địa phương lựa chọn.
Cân bằng giữa nhu cầu cát và bảo vệ dòng sông
Nhu cầu cát cho xây dựng là thật và sẽ còn kéo dài khi vùng tiếp tục phát triển. Cấm hẳn khai thác cát không phải là giải pháp thực tế; điều cần thiết là quản lý khai thác theo quy hoạch, dựa trên đánh giá lượng cát bồi lại hằng năm, tránh những vị trí nhạy cảm, và giám sát chặt chẽ.
Bên cạnh đó, việc sử dụng các vật liệu thay thế như cát nghiền từ đá, tái chế vật liệu xây dựng đang được khuyến khích ở nhiều nơi để giảm áp lực lên các dòng sông. Mức độ áp dụng ở vùng Đại Lộc và Đà Nẵng tùy vào chính sách và điều kiện kinh tế từng thời kỳ.
Một số địa phương cũng thí điểm cách làm có sự tham gia của cộng đồng: công khai thông tin mỏ cát tại thôn, mời đại diện người dân cùng giám sát việc cắm mốc, đo đạc lòng sông trước và sau mùa khai thác. Khi người dân thấy được số liệu và có kênh phản hồi, mâu thuẫn quanh chuyện khai thác cát thường giảm đi đáng kể, vì nghi ngờ được thay bằng thông tin.
Với người dân ven sông, hiểu được mối liên hệ giữa khai thác cát và sạt lở, mất bãi, hố sâu giúp họ bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình và an toàn cho gia đình. Với người làm xây dựng, mua cát có nguồn gốc hợp pháp cũng là cách góp phần bảo vệ dòng sông mà cả vùng đang dựa vào.
Câu hỏi thường gặp
Ai được cấp phép khai thác cát trên sông Vu Gia?
Việc cấp phép khai thác cát lòng sông thuộc thẩm quyền của cơ quan nhà nước cấp tỉnh, nay là thành phố Đà Nẵng, theo quy định về khoáng sản. Doanh nghiệp phải có giấy phép, khai thác đúng vị trí, khối lượng, thời hạn.
Khai thác cát có làm sạt lở bờ sông không?
Khai thác sai vị trí, quá khối lượng, nhất là sát bờ, có thể làm bờ sông mất chân đỡ và thay đổi dòng chảy, góp phần gây sạt lở. Mức độ ảnh hưởng tại từng điểm cần cơ quan chuyên môn đánh giá.
Thấy ghe hút cát ban đêm thì báo ai?
Báo trưởng thôn, ủy ban xã, hoặc qua kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố và công an. Cung cấp vị trí, thời gian, đặc điểm phương tiện. Không tự đối đầu với người khai thác.
Vì sao tắm sông ở đoạn có hút cát nguy hiểm?
Hút cát để lại những hố sâu bất ngờ dưới đáy sông, trong khi mặt nước trông vẫn nông và yên. Người bước hụt vào hố có thể bị chìm ngay, nhất là trẻ nhỏ và người không biết bơi.
Người dân bị mất đất do sạt lở vì khai thác cát có được bồi thường không?
Việc xác định trách nhiệm và bồi thường cần có kết luận của cơ quan chức năng về nguyên nhân sạt lở. Người dân nên báo cáo thiệt hại, lưu giữ bằng chứng, và làm việc với chính quyền xã để được hướng dẫn theo quy định.