May mặc là ngành tuyển nhiều lao động nhất trong vùng Đại Lộc, phần đông là lao động nữ, với các xưởng may đặt ở những xã ven sông như Vu Gia và Phú Thuận. Làm công nhân may gần nhà giúp nhiều người có lương tháng mà vẫn lo được việc nhà, ruộng vườn. Trước khi vào xưởng, điều quan trọng nhất cần nắm là quyền lợi theo Bộ luật Lao động: thử việc bao lâu, hợp đồng loại gì, giờ làm và tăng ca giới hạn ra sao, bảo hiểm gồm những gì.
Bài này viết cho người lần đầu đi làm công nhân may, cho người chuyển từ làm ruộng sang làm xưởng, và cho gia đình có con em đi làm. Nội dung dựa trên các nguyên tắc chung của pháp luật lao động; quy định có thể thay đổi, nên khi có tranh chấp cụ thể, hãy kiểm tra văn bản hiện hành hoặc hỏi công đoàn, cơ quan quản lý lao động. Bài không nêu mức lương, không đánh giá công ty nào.
Ngành may ở vùng Đại Lộc: vì sao tuyển nhiều
Ngành may là ngành cần nhiều lao động, ít đòi hỏi bằng cấp đầu vào, có thể đào tạo tại chỗ trong thời gian ngắn. Các công ty may thường đặt xưởng ở vùng nông thôn ven đô, nơi có nguồn lao động dồi dào và chi phí thấp hơn trong thành phố. Vùng Đại Lộc, cách Đà Nẵng không xa, đường quốc lộ thuận tiện, là địa bàn phù hợp với mô hình này.
Theo danh sách doanh nghiệp đăng ký trên địa bàn, có nhiều công ty may mặc đặt trụ sở ở xã Vu Gia (khu vực Đại Cường, Đại Minh, Đại Phong cũ) và xã Phú Thuận. Phần lớn làm gia công hàng may sẵn cho các đơn hàng xuất khẩu, nhận nguyên liệu và mẫu từ đối tác, may theo đơn.
Đặc điểm của ngành gia công là phụ thuộc đơn hàng: mùa nhiều đơn thì tăng ca, mùa ít đơn thì làm giờ hành chính hoặc nghỉ luân phiên. Người lao động nên hiểu điều này để chuẩn bị về thu nhập, không nghĩ rằng mức thu nhập tháng cao điểm sẽ kéo dài cả năm.
Thử việc và hợp đồng: những mốc cần nhớ
Bảng dưới tóm tắt các nguyên tắc chính của Bộ luật Lao động năm 2019 liên quan tới thử việc và hợp đồng. Đây là khung chung; trường hợp cụ thể hãy đối chiếu văn bản hiện hành:
| Vấn đề | Nguyên tắc chung | Điều người lao động nên làm |
|---|---|---|
| Thời gian thử việc | Tuỳ trình độ công việc; với công việc lao động phổ thông, thời gian thử việc ngắn, chỉ vài ngày; với công việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật thì dài hơn | Hỏi rõ thời gian thử việc ghi trong thoả thuận |
| Lương thử việc | Ít nhất bằng 85% mức lương của công việc đó | Kiểm tra mức lương thử việc và mức lương chính thức |
| Hình thức hợp đồng | Hợp đồng từ một tháng trở lên phải bằng văn bản | Yêu cầu ký và giữ một bản hợp đồng |
| Loại hợp đồng | Xác định thời hạn (tối đa 36 tháng) hoặc không xác định thời hạn | Biết hợp đồng của mình loại gì, khi nào hết hạn |
| Ký tiếp hợp đồng | Hợp đồng xác định thời hạn chỉ được ký thêm một lần, sau đó phải là không xác định thời hạn (trừ một số trường hợp) | Theo dõi số lần ký để biết quyền của mình |
Đừng ký vào giấy tờ khi chưa đọc. Nếu không hiểu điều khoản, hãy hỏi phòng nhân sự hoặc người đã làm lâu, hoặc mang về đọc kỹ. Doanh nghiệp không được giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng của người lao động, cũng không được yêu cầu nộp tiền đặt cọc để được nhận vào làm.
Giờ làm và tăng ca: giới hạn của ngành dệt may
Theo Bộ luật Lao động, thời giờ làm việc bình thường không quá 8 giờ một ngày và 48 giờ một tuần; nhà nước khuyến khích tuần làm 40 giờ. Làm thêm giờ phải có sự đồng ý của người lao động và không vượt giới hạn: tổng số giờ làm thêm trong ngày, trong tháng và trong năm đều có trần. Ngành dệt may thuộc nhóm được phép làm thêm tối đa 300 giờ một năm, cao hơn trần chung, với điều kiện doanh nghiệp thông báo cho cơ quan quản lý lao động.
Giờ làm thêm được trả lương cao hơn giờ thường: làm thêm ngày thường, ngày nghỉ hằng tuần, ngày lễ tết có mức khác nhau, ngày lễ tết là cao nhất. Làm thêm vào ban đêm còn được cộng thêm phụ cấp làm đêm. Người lao động nên giữ sổ ghi giờ làm của riêng mình để đối chiếu với bảng lương.
Tăng ca nhiều thì thu nhập tháng cao hơn, nhưng cái giá là sức khoẻ và thời gian cho gia đình. Nhiều công nhân may lâu năm nói rằng mùa cao điểm tăng ca liên tục vài tháng là lúc dễ đau lưng, mỏi mắt, ốm vặt nhất. Bạn có quyền từ chối làm thêm giờ ngoài những trường hợp luật quy định bắt buộc; không ai được ép bạn tăng ca bằng cách đe doạ cắt thưởng hay đuổi việc.
Lương sản phẩm và cách đọc phiếu lương
Nhiều xưởng may trả lương theo sản phẩm hoặc kết hợp lương thời gian với lương sản phẩm. Lương sản phẩm tính theo số chi tiết, công đoạn hoàn thành nhân với đơn giá của từng công đoạn. Cách tính này khuyến khích làm nhanh, nhưng cũng khiến thu nhập phụ thuộc vào loại mã hàng, độ khó của công đoạn được giao và tình trạng máy móc, nguyên liệu trong ngày.
Dù trả theo cách nào, tổng tiền lương cho thời gian làm việc bình thường không được thấp hơn mức lương tối thiểu vùng áp dụng cho địa bàn. Mỗi tháng, người lao động nên nhận và đọc phiếu lương, trong đó ghi rõ lương cơ bản, lương sản phẩm, tiền làm thêm giờ, phụ cấp, thưởng chuyên cần, các khoản khấu trừ như bảo hiểm, công đoàn phí, tiền ăn nếu có.
Khi thấy số liệu khác với ghi chép của mình, hãy hỏi tổ trưởng hoặc phòng nhân sự ngay trong tháng, đừng để dồn nhiều tháng. Người mới vào nghề thường chưa quen tốc độ, lương sản phẩm những tháng đầu có thể thấp; nhiều xưởng có chế độ hỗ trợ cho công nhân mới trong thời gian học việc, hãy hỏi rõ trước khi nhận việc.
Bảo hiểm và các khoản phúc lợi cần kiểm tra
Ngoài lương, những khoản sau là quyền lợi bắt buộc hoặc phổ biến mà công nhân may nên kiểm tra:
- Bảo hiểm xã hội bắt buộc: bao gồm ốm đau, thai sản, tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, hưu trí, tử tuất. Doanh nghiệp và người lao động cùng đóng theo tỷ lệ luật định.
- Bảo hiểm y tế: có thẻ để khám chữa bệnh theo tuyến, rất cần khi ốm đau hoặc sinh con.
- Bảo hiểm thất nghiệp: nếu mất việc và đủ điều kiện, được hưởng trợ cấp thất nghiệp, hỗ trợ học nghề, tư vấn giới thiệu việc làm.
- Chế độ thai sản: lao động nữ được nghỉ sinh con theo thời gian luật quy định, hưởng trợ cấp từ bảo hiểm xã hội; trong thời gian mang thai, nuôi con nhỏ có những quyền riêng như không làm thêm giờ, không làm ca đêm ở một số trường hợp.
- Nghỉ phép năm, nghỉ lễ tết: có lương theo luật.
- Khám sức khoẻ định kỳ: doanh nghiệp tổ chức ít nhất mỗi năm một lần.
Hãy tải ứng dụng của cơ quan bảo hiểm xã hội để tự kiểm tra quá trình đóng bảo hiểm của mình hằng tháng. Nếu thấy doanh nghiệp trừ tiền bảo hiểm trong lương mà không đóng, hãy phản ánh với công đoàn hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội.
Sức khoẻ lâu dài của công nhân may
Lưng và cổ. Ngồi cúi nhiều giờ liền gây đau lưng, đau cổ vai gáy. Điều chỉnh độ cao ghế, đứng dậy vận động trong giờ nghỉ, tập vài động tác giãn cơ mỗi ngày giúp giảm đáng kể.
Mắt. Nhìn kim chỉ ở cự ly gần liên tục gây mỏi mắt. Ánh sáng đủ, nghỉ mắt định kỳ, khám mắt khi thấy nhìn mờ.
Bụi vải. Xưởng may có bụi bông, bụi sợi. Đeo khẩu trang được cấp, giữ thông gió, khám hô hấp định kỳ.
Tay và cổ tay. Thao tác lặp lại hàng nghìn lần mỗi ngày có thể gây đau cổ tay, tê ngón. Đi khám nếu đau kéo dài, đừng chỉ dùng thuốc giảm đau.
Ăn ngủ. Tăng ca dài, ăn vội, ngủ ít là nguyên nhân nhiều bệnh vặt. Bữa ăn giữa ca do doanh nghiệp tổ chức là quyền lợi phổ biến; hãy ăn đủ.
Đi lại. Nhiều công nhân may đi xe máy từ các thôn xa đến xưởng, có khi qua cầu, qua đường quốc lộ đông xe tải lúc sáng sớm và chiều tối. Đội mũ bảo hiểm, bật đèn, không chở quá số người, và tránh đi qua đoạn ngập vào mùa lũ là những điều đơn giản nhưng nhiều người bỏ qua khi vội.
Khi có vấn đề: công đoàn, đối thoại và cơ quan quản lý
Nhiều công ty may có tổ chức công đoàn cơ sở. Công đoàn là nơi đại diện cho người lao động trong thương lượng tập thể, đối thoại với doanh nghiệp về lương, thưởng, giờ làm, điều kiện làm việc. Khi có vấn đề, hãy hỏi công đoàn trước; nếu công ty chưa có công đoàn, có thể liên hệ công đoàn cấp trên ở địa phương.
Doanh nghiệp phải tổ chức đối thoại định kỳ tại nơi làm việc. Đây là dịp để công nhân nêu ý kiến về những chuyện như nhà vệ sinh, bữa ăn, nhiệt độ xưởng, cách tính lương sản phẩm. Nêu ý kiến cụ thể, có ví dụ, đề xuất cách sửa thường hiệu quả hơn than phiền chung chung.
Khi có tranh chấp nghiêm trọng như nợ lương, không đóng bảo hiểm, sa thải trái luật, người lao động có thể yêu cầu hoà giải viên lao động, gửi đơn tới cơ quan quản lý lao động của thành phố, hoặc khởi kiện ra toà. Giữ lại hợp đồng, bảng lương, tin nhắn, giấy tờ liên quan là việc nên làm ngay từ đầu, vì đó là bằng chứng khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Làm công nhân may thử việc bao lâu?
Tuỳ trình độ công việc. Với công việc lao động phổ thông, thời gian thử việc rất ngắn, chỉ vài ngày; công việc đòi hỏi trình độ cao hơn thì dài hơn theo Bộ luật Lao động. Lương thử việc ít nhất bằng 85% lương chính thức.
Công ty may có được bắt tăng ca không?
Làm thêm giờ phải có sự đồng ý của người lao động, trừ một số trường hợp đặc biệt luật quy định như thiên tai, sự cố khẩn cấp. Ngành dệt may được làm thêm tối đa 300 giờ một năm và phải trả lương làm thêm cao hơn giờ thường.
Mang thai có phải nghỉ việc ở xưởng may không?
Không. Lao động nữ mang thai được pháp luật bảo vệ: không bị sa thải vì lý do mang thai, được hạn chế làm thêm giờ, làm đêm, được nghỉ thai sản và hưởng chế độ từ bảo hiểm xã hội nếu đủ điều kiện đóng.
Làm sao biết công ty có đóng bảo hiểm cho mình không?
Tra cứu trên ứng dụng của cơ quan bảo hiểm xã hội bằng mã số bảo hiểm xã hội, hoặc hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội. Nếu tiền bảo hiểm bị trừ trong lương mà không đóng, hãy phản ánh với công đoàn hoặc cơ quan bảo hiểm.
Nghỉ việc ở xưởng may có được trợ cấp thất nghiệp không?
Nếu đã đóng bảo hiểm thất nghiệp đủ thời gian theo quy định và nghỉ việc không thuộc các trường hợp bị loại trừ, bạn có thể đăng ký hưởng tại trung tâm dịch vụ việc làm trong thời hạn luật định. Hãy kiểm tra điều kiện theo Luật Việc làm hiện hành.