Các xưởng chế biến gỗ trong vùng Đại Lộc, phần lớn ở phía tây bắc quanh xã Hà Nha và rải rác ở Phú Thuận, Thượng Đức, làm từ gỗ keo rừng trồng: băm dăm, xẻ gỗ, làm sản phẩm gỗ, ép viên nén nhiên liệu. Đây là nơi tuyển nhiều lao động phổ thông tại chỗ, nhất là nam giới, nhưng cũng là ngành có nguy cơ cao về bụi gỗ, tai nạn máy cắt, máy băm, cháy nổ và bốc xếp nặng.
Bài này viết cho người đang làm hoặc sắp vào làm ở xưởng gỗ, cho gia đình có người làm nghề này, và cho người sống gần xưởng. Nội dung đi qua các loại công việc, những nguy cơ chính và cách phòng, quyền lợi theo luật an toàn vệ sinh lao động, và việc cần làm khi có tai nạn. Bài không đánh giá cơ sở cụ thể nào, không nêu mức lương.
Chuỗi gỗ keo: từ đồi về xưởng
Gỗ keo khai thác trên đồi phía tây vùng Đại Lộc được xe tải chở về các bãi tập kết và xưởng. Tuỳ đường kính và chất lượng, gỗ đi theo các hướng khác nhau: gỗ nhỏ, cành ngọn băm thành dăm, xuất đi làm nguyên liệu giấy; gỗ lớn hơn xẻ thành thanh, ván cho đồ gỗ, pallet, bao bì; mùn cưa, phế phẩm ép thành viên nén làm nhiên liệu đốt.
Theo danh sách doanh nghiệp đăng ký trên địa bàn, có các cơ sở sản xuất sản phẩm từ gỗ, chế biến gỗ, gỗ mỹ nghệ và nhiên liệu sinh khối, phần nhiều đặt ở xã Hà Nha, trong đó có cơ sở nằm trong các cụm công nghiệp. Bên cạnh doanh nghiệp còn nhiều xưởng nhỏ hộ gia đình xẻ gỗ, làm pallet.
Chuỗi này tạo việc làm ở nhiều khâu: khai thác trên đồi, bốc xếp, lái xe, vận hành máy băm, máy xẻ, máy ép, công nhân phân loại, đóng bao, kho bãi. Phần lớn là việc nặng, ngoài trời hoặc dưới mái che bán hở, nhiều bụi và tiếng ồn.
Việc làm ở xưởng gỗ cũng theo mùa. Mùa khô gỗ về nhiều, xưởng chạy nhiều ca; mùa mưa lũ khai thác chậm lại, đường vào rừng lầy, có xưởng giảm ca hoặc cho nghỉ luân phiên. Người lao động nên hỏi trước cách tính lương trong những tháng ít việc để chủ động chi tiêu.
Các vị trí trong xưởng gỗ và nguy cơ chính
Mỗi vị trí có nguy cơ riêng. Bảng dưới giúp người lao động biết mình cần chú ý gì và cần được trang bị gì:
| Vị trí | Công việc | Nguy cơ chính | Bảo hộ, biện pháp cơ bản |
|---|---|---|---|
| Bốc xếp gỗ tròn | Đưa gỗ từ xe xuống bãi, lên máy | Gỗ lăn, đè, kẹp tay chân; đau lưng | Giày mũi thép, găng tay, mũ; dùng thiết bị nâng khi có |
| Vận hành máy băm dăm | Đưa gỗ vào máy, theo dõi dăm ra | Bị cuốn vào máy, văng mảnh, tiếng ồn lớn | Che chắn máy, nút dừng khẩn cấp, bịt tai, kính |
| Thợ xẻ, cưa | Xẻ gỗ thành thanh, ván | Đứt tay, văng gỗ, bụi mịn | Che chắn lưỡi cưa, không tháo bảo vệ, khẩu trang lọc bụi |
| Công nhân ép viên nén | Theo dõi máy sấy, máy ép, đóng bao | Nhiệt, bụi, nguy cơ cháy nổ bụi | Vệ sinh bụi thường xuyên, thông gió, không lửa trần |
| Lái xe nâng, xe xúc | Di chuyển gỗ, dăm trong bãi | Va chạm người đi bộ, lật xe | Chứng chỉ vận hành, đường đi riêng, còi, đèn |
| Kho, đóng bao | Đóng bao, xếp hàng | Bê vác nặng, bụi | Kỹ thuật nâng đúng, khẩu trang |
Nguyên tắc chung: không tháo bỏ che chắn, không sửa chữa, vệ sinh máy khi máy đang chạy, và phải ngắt nguồn, treo biển hoặc khoá khi bảo trì. Phần lớn tai nạn nặng ở xưởng gỗ xảy ra khi người lao động đưa tay vào máy đang chạy để gỡ kẹt.
Bụi gỗ: nguy cơ âm thầm
Bụi gỗ là nguy cơ sức khoẻ chính của nghề. Bụi thô gây kích ứng mắt, mũi, họng, da; bụi mịn hít sâu vào phổi lâu ngày có thể gây viêm mũi mạn tính, hen nghề nghiệp, bệnh phổi. Các tổ chức y tế quốc tế đã xếp bụi gỗ vào nhóm tác nhân gây ung thư ở người khi tiếp xúc lâu dài với nồng độ cao, đặc biệt là ung thư mũi xoang.
Cách giảm bụi hiệu quả nhất nằm ở phía doanh nghiệp: hệ thống hút bụi tại máy, thông gió nhà xưởng, vệ sinh bụi thường xuyên bằng cách hút thay vì quét khô hoặc thổi khí nén làm bụi bay lên. Người lao động cần được cấp khẩu trang lọc bụi phù hợp, không phải khẩu trang vải mỏng, và đeo đúng cách suốt ca làm.
Khám sức khoẻ định kỳ và khám phát hiện bệnh nghề nghiệp là quyền lợi của người làm việc trong môi trường bụi. Nếu thấy ho kéo dài, khó thở, chảy máu mũi, nghẹt mũi một bên kéo dài, hãy đi khám và nói rõ với bác sĩ về công việc tiếp xúc bụi gỗ của mình.
Tiếng ồn là nguy cơ đi kèm. Máy băm, máy cưa chạy liên tục có thể làm giảm thính lực dần dần mà người lao động không nhận ra cho tới khi đã muộn. Nút bịt tai hoặc chụp tai chống ồn cần được cấp và dùng suốt thời gian làm việc gần máy; khám thính lực định kỳ giúp phát hiện sớm.
Cháy nổ ở xưởng gỗ và xưởng viên nén
Vật liệu dễ cháy khắp nơi. Gỗ, dăm, mùn cưa, viên nén đều dễ bắt lửa. Một tàn thuốc, một tia lửa hàn, một chập điện có thể gây cháy lớn, nhất là vào mùa khô có gió tây.
Bụi gỗ có thể gây nổ. Bụi mịn lơ lửng trong không gian kín, gặp tia lửa có thể bùng cháy rất nhanh. Máy sấy, máy nghiền, đường ống hút bụi trong xưởng viên nén là nơi cần đặc biệt chú ý.
Điện và máy móc. Dây điện bị bụi phủ, động cơ quá nhiệt, ổ cắm tạm bợ là nguồn gây cháy phổ biến. Hệ thống điện xưởng phải do thợ có chuyên môn lắp và kiểm tra định kỳ.
Hàn cắt trong xưởng. Hàn sửa máy giữa đống dăm, mùn cưa là cực kỳ nguy hiểm. Phải dọn sạch, che chắn, có người trực bình chữa cháy khi hàn.
Lối thoát và phương tiện chữa cháy. Người lao động cần biết lối thoát, vị trí bình chữa cháy, cách báo cháy, và được tập huấn phòng cháy chữa cháy. Không chất hàng chắn lối thoát.
Quyền lợi theo luật an toàn, vệ sinh lao động
Theo Luật An toàn, vệ sinh lao động, người lao động có quyền được làm việc trong điều kiện an toàn, được cung cấp thông tin về nguy cơ, được trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân, được huấn luyện an toàn trước khi làm việc và định kỳ. Người lao động có quyền từ chối làm công việc khi thấy rõ nguy cơ xảy ra tai nạn đe doạ nghiêm trọng tính mạng, sức khoẻ, và phải báo ngay cho người quản lý.
Doanh nghiệp có trách nhiệm đánh giá, kiểm soát nguy cơ, trang bị bảo hộ, tổ chức huấn luyện, khám sức khoẻ định kỳ, và với máy móc có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn thì phải kiểm định theo quy định. Người lao động làm nghề nặng nhọc, độc hại có thể được bồi dưỡng bằng hiện vật, thời gian nghỉ ngơi thêm theo quy định.
Bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp là một phần của bảo hiểm xã hội bắt buộc. Nếu không có hợp đồng lao động và không được đóng bảo hiểm, khi tai nạn xảy ra người lao động sẽ rất khó được hưởng chế độ. Đây là lý do quan trọng nhất để yêu cầu hợp đồng bằng văn bản ngay từ đầu, dù xưởng nhỏ hay lớn.
Khi xảy ra tai nạn ở xưởng: làm gì theo thứ tự
Tai nạn ở xưởng gỗ thường nặng và cần xử lý nhanh. Mọi người trong xưởng nên biết trình tự cơ bản dưới đây:
- Dừng máy ngay: bấm nút dừng khẩn cấp hoặc ngắt nguồn. Không cố kéo người bị kẹt ra khỏi máy đang chạy.
- Gọi người hỗ trợ và cấp cứu: báo người quản lý, gọi cấp cứu, đưa người bị nạn đến cơ sở y tế gần nhất càng sớm càng tốt.
- Sơ cứu theo hiểu biết đã được huấn luyện: cầm máu, giữ ấm, không di chuyển người bị chấn thương cột sống nếu không cần thiết.
- Giữ nguyên hiện trường: trừ khi cần để cứu người hoặc ngăn tai nạn tiếp diễn, để phục vụ điều tra.
- Khai báo: doanh nghiệp có trách nhiệm khai báo tai nạn lao động với cơ quan có thẩm quyền theo quy định, lập biên bản, và giải quyết chế độ cho người bị nạn.
- Giữ giấy tờ: người bị nạn và gia đình giữ hồ sơ khám chữa bệnh, biên bản tai nạn, hợp đồng lao động để làm chế độ bảo hiểm và bồi thường.
Nếu doanh nghiệp không khai báo hoặc né tránh trách nhiệm, gia đình người bị nạn có thể đề nghị chính quyền xã, cơ quan quản lý lao động của thành phố hỗ trợ. Không ký giấy tờ "tự nguyện" nhận một khoản tiền và từ bỏ quyền lợi khi chưa hiểu rõ.
Sống gần xưởng gỗ: tiếng ồn, bụi và xe tải
Người sống gần các xưởng gỗ, bãi dăm thường phản ánh ba chuyện: tiếng máy băm, máy cưa ồn ào kéo dài, có khi cả ban đêm; bụi dăm, mùn cưa bay theo gió; xe tải chở gỗ ra vào làm hư đường và gây nguy hiểm. Đây là những chuyện có thể giải quyết được nếu xưởng chấp hành đúng quy định về môi trường, giờ hoạt động và vận chuyển.
Khi có vấn đề, cách hiệu quả là nói chuyện trực tiếp với chủ xưởng trước, sau đó phản ánh qua trưởng thôn, chính quyền xã nếu không được giải quyết. Phản ánh nên cụ thể: giờ nào ồn, bụi bay về hướng nào, xe chạy giờ nào, kèm hình ảnh nếu có.
Cũng cần nhìn nhận rằng xưởng gỗ là nơi tạo việc làm và là đầu ra cho gỗ keo của chính nhiều hộ trong vùng. Mục tiêu là xưởng hoạt động đúng quy định, hàng xóm sống yên ổn, chứ không phải đối đầu giữa hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Làm xưởng gỗ có nguy hiểm không?
Có những nguy cơ cao như bị cuốn vào máy băm, đứt tay ở máy cưa, gỗ lăn đè, bụi gỗ và cháy nổ. Mức độ nguy hiểm giảm nhiều khi xưởng có che chắn máy, huấn luyện an toàn, trang bị bảo hộ đầy đủ và người lao động tuân thủ quy trình.
Bụi gỗ ảnh hưởng sức khoẻ thế nào?
Bụi gỗ gây kích ứng mắt, mũi, họng, da; tiếp xúc lâu dài có thể gây bệnh hô hấp và đã được xếp là tác nhân gây ung thư ở người với tiếp xúc lâu dài nồng độ cao. Đeo khẩu trang lọc bụi phù hợp và khám sức khoẻ định kỳ.
Làm xưởng gỗ nhỏ có được đóng bảo hiểm không?
Nếu có hợp đồng lao động từ một tháng trở lên, người lao động thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, gồm cả bảo hiểm tai nạn lao động, bất kể xưởng lớn hay nhỏ. Hãy yêu cầu hợp đồng bằng văn bản.
Có được từ chối làm việc khi thấy máy không an toàn không?
Có. Luật An toàn, vệ sinh lao động cho phép người lao động từ chối làm công việc khi thấy rõ nguy cơ đe doạ nghiêm trọng tính mạng, sức khoẻ, và phải báo ngay cho người quản lý.
Bị tai nạn ở xưởng thì được hưởng gì?
Tuỳ mức độ và điều kiện, người bị nạn được doanh nghiệp chi trả chi phí điều trị, trả lương trong thời gian điều trị, bồi thường hoặc trợ cấp, và hưởng chế độ từ quỹ bảo hiểm tai nạn lao động nếu đã đóng. Giữ đầy đủ hồ sơ để làm chế độ.