Người Đại Lộc đi xa rất đông: lên Đà Nẵng học và làm việc, vào TP.HCM và các tỉnh phía Nam, lên Tây Nguyên lập nghiệp, ra nước ngoài lao động và định cư. Họ giữ quê bằng những sợi dây cụ thể: hội đồng hương, quỹ họ tộc, những chuyến về Tết và giỗ tộc, những đồng tiền gửi về xây nhà, sửa đường, góp quỹ khuyến học.
Bài này nhìn chuyện ly hương từ góc văn hoá, đời sống: vì sao người Đại Lộc đi, họ tụ lại với nhau thế nào ở nơi xa, và quan hệ với quê đổi ra sao. Phần việc làm, khu công nghiệp tại chỗ thuộc một mục khác của trang. Ở cuối bài là gợi ý cho người xa quê muốn giữ hoặc nối lại liên lạc, nhất là sau khi tên các xã đổi từ năm 2025.
Vì sao người Đại Lộc đi xa
Có những lý do chung của nhiều vùng nông thôn miền Trung: đất canh tác ít so với số người, thu nhập từ nông nghiệp bấp bênh, trẻ học xong muốn có việc ổn định. Với Đại Lộc, thêm một lý do rất riêng là lũ. Mỗi mùa nước lớn có thể cuốn đi công sức cả năm; nhiều gia đình sau một vài trận lũ nặng quyết định cho con đi làm ăn nơi khác để có nguồn thu không phụ thuộc vào con sông.
Lịch sử cũng góp phần. Chiến tranh làm nhiều gia đình phải rời làng, có người đi rồi ở lại nơi mới. Sau năm 1975, một bộ phận người Quảng Nam lên các vùng kinh tế mới ở Tây Nguyên, vào Nam lập nghiệp. Từ những người đi trước, làn sóng đi sau dễ dàng hơn: có người quen, có chỗ ở tạm, có việc giới thiệu.
Chuyện học là lý do thứ ba. Trọng học nên nhiều gia đình cho con lên Đà Nẵng, vào TP.HCM học đại học. Học xong, phần lớn ở lại thành phố làm việc. Vì thế, trong nhiều làng ở Đại Lộc, thế hệ trung niên và người già ở nhà, người trẻ ở xa, cảnh này không hiếm.
Người Đại Lộc thường đi đâu, làm gì
Không có số liệu đầy đủ, bảng dưới phác hoạ các hướng đi phổ biến qua lời kể của người địa phương, để người đọc hình dung:
| Hướng đi | Công việc thường gặp | Quan hệ với quê |
|---|---|---|
| Đà Nẵng (nội thành cũ) | Học, làm công nhân, nhân viên văn phòng, buôn bán, xây dựng | Gần, nhiều người về cuối tuần hoặc đi về trong ngày |
| TP.HCM và các tỉnh phía Nam | Buôn bán, làm công ty, mở cơ sở nhỏ, lao động tự do | Về dịp Tết, giỗ lớn; gửi tiền về |
| Tây Nguyên | Làm rẫy, trồng cà phê, hồ tiêu, buôn bán ở thị trấn | Nhiều gia đình đã lập nghiệp lâu, về giỗ tộc khi có dịp |
| Nước ngoài | Lao động có thời hạn, du học, định cư theo diện gia đình | Gửi tiền, góp quỹ họ, về thăm vài năm một lần |
Sau khi Đại Lộc trở thành một phần của TP Đà Nẵng, khoảng cách hành chính giữa "ở quê" và "lên thành phố" mờ đi, nhưng khoảng cách sống vẫn còn. Người làm việc ở nội thành cũ vẫn nói "về quê" khi về Đại Lộc, chứ không nói "về nhà ở ngoại ô".
Hội đồng hương: nơi người xa quê tìm nhau
Ở những nơi có đông người Đại Lộc, người ta lập hội đồng hương hoặc ban liên lạc. Hội có thể là của cả vùng Đại Lộc, của một xã cũ, hoặc của một làng. Thành viên gặp nhau mỗi năm một vài lần: họp mặt đầu xuân, gặp mặt cuối năm, thăm hỏi khi có người ốm, người mất. Ngày nay, phần lớn liên lạc diễn ra qua nhóm nhắn tin, và gặp mặt trực tiếp thì vào dịp lễ Tết.
Vai trò của hội không chỉ là gặp gỡ. Hội giúp người mới đi xa tìm chỗ ở, tìm việc; giúp sinh viên mới vào thành phố có người đỡ đầu; vận động quyên góp khi quê bị lũ; góp quỹ khuyến học cho con em ở quê. Sau những mùa lũ lớn, các hội đồng hương thường là nơi gom tiền và hàng nhanh nhất gửi về.
Không phải hội nào cũng hoạt động đều. Có hội rất mạnh nhờ vài người nhiệt tình đứng ra lo, có hội chỉ còn là một nhóm nhắn tin ít người nói. Nếu bạn mới đến một thành phố và muốn tìm đồng hương, cách nhanh nhất là hỏi người nhà ở quê: thường họ biết ai đang lo liên lạc ở đâu.
Đồng tiền gửi về và những thay đổi ở làng
Đi một vòng các làng ở Đại Lộc, bạn sẽ thấy dấu vết của người xa quê ở khắp nơi: những ngôi nhà hai tầng xây kiên cố để tránh lũ, nhà thờ tộc được trùng tu, cổng làng mới, đường bê tông vào xóm, bảng ghi danh người đóng góp. Rất nhiều trong số đó có tiền của con cháu ở xa.
Tiền gửi về giúp nhiều gia đình vượt qua những năm khó, giúp con em đi học, giúp nhà cửa vững hơn trước lũ. Nhưng nó cũng mang theo những đổi thay: ruộng đất bỏ trống vì không đủ người làm, nhà lớn mà vắng người, người già sống một mình. Ở nhiều nhà, trẻ con được gửi ở với ông bà trong khi cha mẹ làm ăn xa, chỉ gặp nhau dịp Tết.
Người trong làng nhìn chuyện này khá thực tế. Họ tự hào khi con cháu thành đạt, nhưng cũng nhắc nhau đừng để làng thành "làng của người già". Nhiều họ tộc, nhiều hội đồng hương bắt đầu nghĩ tới chuyện tạo việc làm tại quê, khuyến khích người trẻ quay về, nhất là khi giao thông lên Đà Nẵng ngày càng thuận.
Những chuyến về: Tết, giỗ tộc, mùa lũ
Có ba dịp người xa quê hay về nhất. Tết là dịp đông nhất, làng đầy người, đường về Ái Nghĩa kẹt xe, các bữa cơm kéo dài. Giỗ tộc đầu năm là dịp thứ hai, nhiều người tính ngày về để kịp dự. Dịp thứ ba ít vui hơn: sau những trận lũ lớn, con cháu ở gần như Đà Nẵng về giúp gia đình dọn dẹp, người ở xa thì gửi tiền, gửi đồ.
Ngoài ra còn những chuyến về vì việc riêng: đám cưới, đám tang, giỗ ông bà, làm giấy tờ đất đai, chăm cha mẹ ốm. Với người ở Đà Nẵng, chuyến về có khi chỉ một buổi chiều; với người ở TP.HCM hay nước ngoài, mỗi chuyến về là một kế hoạch dài, được chuẩn bị từ nhiều tháng.
Nhiều người kể rằng mỗi lần về lại thấy quê khác đi: đường to hơn, nhà cao hơn, người quen ít đi. Nhưng con sông, mùi đất bãi sau lũ, giọng nói của người trong xóm thì vẫn vậy. Chính những thứ ấy kéo người ta về, năm này qua năm khác.
Giữ liên lạc với quê khi tên xã đã đổi
Sau tháng 7/2025, các xã cũ của Đại Lộc gộp thành năm xã mới thuộc TP Đà Nẵng. Với người ở xa, đây là vài việc nên làm để không bị lạc:
- Ghi lại tên làng, xã cũ và xã mới của quê mình, ví dụ một làng thuộc xã Đại Hồng cũ nay thuộc xã Hà Nha. Giữ cả hai trong sổ gia đình, trong gia phả.
- Cập nhật địa chỉ trên giấy tờ khi cần, đặc biệt là giấy tờ đất ở quê, theo hướng dẫn của xã mới. Thủ tục cụ thể nên hỏi trực tiếp xã hoặc xem bài về thủ tục trên trang.
- Tham gia nhóm của họ tộc, của làng, để biết lịch giỗ tộc, chạp mả, việc chung.
- Tìm hội đồng hương ở nơi mình sống, qua người nhà ở quê hoặc qua bạn bè cùng quê.
- Đưa con cái về ít nhất một lần, giới thiệu với ông bà, họ hàng, chỉ cho con thấy nhà thờ tộc, con sông, cánh đồng.
- Góp một phần nhỏ cho việc chung khi có thể: quỹ khuyến học, quỹ họ, cứu trợ mùa lũ.
Không cần làm hết ngay. Chỉ cần giữ được tên làng, một số điện thoại của người thân ở quê và lịch giỗ tộc, sợi dây với quê đã đủ chắc để nối lại bất cứ khi nào bạn muốn.
Thế hệ thứ hai, thứ ba: quê là gì khi chưa từng sống ở đó
Con cháu của người Đại Lộc sinh ra ở TP.HCM, Tây Nguyên hay nước ngoài thường chỉ biết quê qua lời kể. Với các em, "Đại Lộc" là nơi ông bà nhắc tới, là giọng nói lạ trong những cuộc điện thoại, là vài chuyến về Tết thấy nhiều người lạ gọi mình bằng tên. Nhiều em không hiểu tiếng Quảng đặc, không biết mình thuộc phái nào.
Có gia đình chọn cách để tự nhiên, có gia đình cố gắng giữ: dạy con vài câu tiếng Quảng, nấu mì Quảng ở nhà, kể chuyện lũ, chuyện đò, dẫn con về giỗ tộc. Kinh nghiệm của nhiều người là trẻ con nhớ quê qua trải nghiệm hơn qua lời giảng: một lần ngồi ghe qua sông, một buổi theo ông ra bãi bắp, một đêm xem bài chòi đáng giá hơn nhiều câu chuyện.
Đến tuổi trưởng thành, không ít người thế hệ hai, ba tự tìm về: tra gia phả, hỏi gốc họ, về thăm làng một mình. Lúc đó, những gì gia đình đã giữ, dù chỉ là tên làng và số điện thoại người bác, trở thành lối vào.
Những người quay về: về hẳn sau nhiều năm xa
Bên cạnh dòng người đi, cũng có những người quay về. Có người làm ăn ở thành phố đến tuổi nghỉ thì về dựng lại nhà trên đất hương hoả, trồng vườn, lo nhà thờ tộc. Có người trẻ học xong, làm vài năm ở Đà Nẵng rồi về quê mở cơ sở nhỏ: xưởng sửa chữa, cửa hàng, trang trại, quán ăn ven đường lớn. Có người về vì cha mẹ già cần người chăm.
Người về hẳn thường gặp vài khó khăn giống nhau. Nhịp sống chậm, thu nhập thấp hơn, ít bạn cùng lứa. Đất đai, nhà cửa có khi vướng chuyện giấy tờ chưa rõ ràng sau nhiều năm bỏ trống. Và cái khó nhất là quen lại với làng: hàng xóm đã đổi, nếp sinh hoạt đã khác, người ta nhìn mình như nửa người quê, nửa người phố.
Kinh nghiệm của những người về trước là đừng vội. Ở lại vài mùa, đi đám giỗ, đám cưới, góp việc chung của làng, hỏi chuyện các cụ, rồi mới tính chuyện làm ăn lớn. Khi giao thông lên Đà Nẵng thuận hơn và vùng Đại Lộc nằm trong thành phố, lựa chọn sống ở quê, làm việc liên hệ với thành phố trở nên khả thi hơn trước nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao tìm hội đồng hương Đại Lộc ở TP.HCM?
Cách nhanh nhất là hỏi người thân ở quê hoặc bạn bè cùng quê đang ở TP.HCM, vì hội thường liên lạc qua quen biết và nhóm nhắn tin. Có thể có hội theo cả vùng hoặc theo từng xã, làng; bạn chọn nhóm gần với quê mình nhất.
Người Đại Lộc ở Đà Nẵng có còn coi là xa quê không?
Về hành chính nay cùng một thành phố, nhưng trong cách nói, người Đại Lộc làm việc ở nội thành vẫn nói "về quê" khi về làng. Khoảng cách đi lại gần nên nhiều người về cuối tuần, đây là nhóm giữ liên lạc với quê thường xuyên nhất.
Quê ghi trên giấy tờ là xã Đại ... thì nay thuộc xã nào?
Mười bảy xã cũ và thị trấn Ái Nghĩa gộp thành năm xã: Đại Lộc, Hà Nha, Phú Thuận, Thượng Đức, Vu Gia. Ví dụ Đại Hồng, Đại Đồng, Đại Quang nay thuộc Hà Nha; Đại Cường, Đại Minh, Đại Phong nay thuộc Vu Gia. Khi làm thủ tục, nên hỏi trực tiếp xã để chắc chắn.
Con cháu ở nước ngoài có thể góp quỹ họ tộc thế nào?
Thường qua người thân ở trong nước hoặc người lo quỹ của họ, bằng chuyển khoản. Nên đề nghị họ ghi nhận công khai trong sổ thu chi để minh bạch. Cách làm cụ thể tuỳ từng họ tộc.
Có nên đưa trẻ con về quê khi trẻ chưa nói được tiếng Quảng?
Nên. Trẻ con học nghe rất nhanh, và người lớn tuổi ở quê thường rất vui khi thấy cháu chắt về dù nói giọng khác. Một vài lần về là trẻ đã quen mặt họ hàng, quen cảnh làng, đó mới là điều quan trọng.