Trên các nhánh thượng nguồn của sông Vu Gia như sông Bung, sông A Vương, sông Cái có nhiều nhà máy thủy điện với hồ chứa. Các hồ này ảnh hưởng tới vùng Đại Lộc ở ba mặt: cách nước lũ về hạ lưu khi hồ xả, lượng nước còn lại cho hạ lưu vào mùa khô, và lượng phù sa về đồng bằng. Việc vận hành các hồ được điều chỉnh bởi quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực Vu Gia – Thu Bồn.
Thủy điện là chủ đề được người dân rốn lũ quan tâm và tranh luận nhiều, đôi khi với những thông tin chưa chính xác. Bài này giải thích một cách trung lập cách hồ chứa hoạt động trong mùa lũ và mùa khô, chuyện chuyển nước sang hệ Thu Bồn, những gì người dân nên hiểu khi nghe tin "thủy điện xả lũ", và nơi tìm thông tin chính thức. Bài không đưa thông số kỹ thuật của từng nhà máy.
Thủy điện thượng nguồn Vu Gia: bức tranh chung
Vùng núi phía tây Quảng Nam cũ có địa hình dốc, lượng mưa lớn, nhiều sông suối, nên có tiềm năng thủy điện cao. Trong khoảng hai thập kỷ gần đây, nhiều nhà máy thủy điện lớn nhỏ đã được xây dựng trên các nhánh của Vu Gia. Những tên thường được nhắc tới trong tin tức gồm thủy điện A Vương trên sông A Vương, các nhà máy trên sông Bung, và thủy điện Đắk Mi 4 ở vùng thượng nguồn sông Cái.
Mỗi nhà máy có hồ chứa phía sau đập. Hồ giữ nước để chạy máy phát điện, đồng thời có dung tích nhất định dành cho việc điều tiết lũ theo quy định. Ngoài các nhà máy có hồ lớn, còn có nhiều thủy điện nhỏ trên các suối, ảnh hưởng chủ yếu tới dòng chảy cục bộ.
Đối với vùng hạ lưu như Đại Lộc, thủy điện là "hàng xóm ở thượng nguồn": không nằm trong địa bàn, nhưng mọi thay đổi ở đó đều ảnh hưởng tới dòng sông chảy qua làng. Hiểu cách các hồ này vận hành giúp người dân đọc tin tức đúng hơn và chuẩn bị tốt hơn trong mùa lũ.
Mùa lũ: hồ chứa giữ nước và xả nước như thế nào
Khi mưa lớn ở thượng nguồn, nước đổ vào hồ chứa. Nếu hồ còn dung tích trống, hồ có thể giữ lại một phần nước, làm giảm lượng nước chảy về hạ lưu trong thời gian đầu, góp phần cắt bớt đỉnh lũ. Đây là mặt tích cực mà các hồ có dung tích phòng lũ được kỳ vọng mang lại.
Tuy nhiên, khi mưa kéo dài và hồ đầy, để bảo đảm an toàn cho đập, nhà máy phải xả nước qua tràn. Lúc này, lượng nước xả có thể bằng hoặc gần bằng lượng nước đang đổ vào hồ. Với người ở hạ lưu, cảm nhận thường là "thủy điện xả thì nước lên". Điều này đúng ở chỗ nước xả cộng với nước từ các nhánh không có hồ làm mực nước hạ lưu tăng; nhưng trong nhiều trường hợp, nếu không có hồ, lượng nước đó vẫn chảy về hạ lưu theo tự nhiên.
Điểm mấu chốt là thời điểm và cách xả. Nếu nhiều hồ cùng xả lớn đúng lúc hạ lưu đang có lũ cao, triều cường, tình hình có thể nghiêm trọng hơn. Vì vậy, việc vận hành phối hợp giữa các hồ, theo dõi mưa, dự báo lũ để xả sớm, xả từ từ trước khi lũ lớn về, là yêu cầu quan trọng được quy định trong quy trình vận hành liên hồ chứa.
Mùa khô: nước cho hạ lưu và chuyện chuyển nước sang Thu Bồn
Vào mùa khô, hồ chứa giữ nước để phát điện. Lượng nước xả xuống hạ lưu phụ thuộc vào lịch vận hành của nhà máy. Hạ lưu Vu Gia, gồm vùng Đại Lộc, Điện Bàn, Hòa Vang và Đà Nẵng, cần nước để tưới lúa, hoa màu, cấp nước sinh hoạt, và đặc biệt là đẩy mặn ở vùng cửa sông. Khi lượng nước về hạ lưu thấp, các vấn đề như thiếu nước tưới, nhiễm mặn tại các điểm lấy nước của Đà Nẵng có thể xảy ra.
Một vấn đề được bàn nhiều trong những năm qua là việc chuyển nước từ lưu vực Vu Gia sang lưu vực Thu Bồn ở thượng nguồn để phục vụ phát điện. Theo nhiều phản ánh trên báo chí và ý kiến của địa phương hạ lưu, việc này làm giảm lượng nước chảy về Vu Gia trong mùa khô. Để giải quyết, quy trình vận hành liên hồ chứa có những yêu cầu về việc bảo đảm dòng chảy cho hạ lưu Vu Gia trong mùa cạn.
Người dân không cần thuộc các con số lưu lượng, nhưng cần biết rằng nước sông Vu Gia mùa khô không còn hoàn toàn tự nhiên; nó phụ thuộc vào cách các hồ thượng nguồn xả nước. Khi thấy nước sông xuống thấp bất thường, ảnh hưởng tới sản xuất, sinh hoạt, người dân có thể phản ánh qua chính quyền xã để được xem xét.
Quy trình vận hành liên hồ chứa: những điều cơ bản
Là gì. Đây là văn bản do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành, quy định cách các hồ chứa trên lưu vực Vu Gia – Thu Bồn phối hợp vận hành trong mùa lũ và mùa cạn, nhằm bảo đảm an toàn công trình, giảm lũ cho hạ lưu và cấp đủ nước cho hạ lưu.
Mùa lũ. Quy trình quy định khi nào hồ phải giữ mực nước thấp để chờ lũ, khi nào được tích nước, cách xả khi có lũ, và nghĩa vụ thông báo cho chính quyền, người dân hạ lưu trước khi xả.
Mùa cạn. Quy trình quy định lượng nước tối thiểu hồ phải xả về hạ lưu trong các giai đoạn, ưu tiên cho cấp nước sinh hoạt, chống mặn, tưới tiêu.
Ai giám sát. Cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên nước, phòng chống thiên tai của trung ương và địa phương giám sát việc tuân thủ. Ban chỉ huy phòng chống thiên tai của thành phố có quyền yêu cầu, điều chỉnh việc vận hành trong tình huống khẩn cấp.
Cập nhật. Quy trình được điều chỉnh qua các lần sửa đổi khi có thêm công trình hoặc rút kinh nghiệm thực tế. Muốn biết nội dung cụ thể hiện hành, cần tra văn bản chính thức mới nhất.
Khi nghe tin "thủy điện xả lũ": nên hiểu và làm gì
Tin "thủy điện xả lũ" thường lan nhanh và gây lo lắng. Một vài điều nên nhớ để phản ứng đúng:
- Xem nguồn tin: thông báo chính thức của chủ hồ, chính quyền thành phố, xã, hay chỉ là tin lan truyền không rõ nguồn.
- Đọc kỹ nội dung: hồ nào xả, xả từ lúc nào, lưu lượng dự kiến, khuyến cáo cho vùng nào.
- Kết hợp với bản tin thủy văn: mực nước tại trạm Ái Nghĩa đang ở mức nào, dự báo lên tới đâu.
- Làm theo hướng dẫn của chính quyền xã: kê dọn, sơ tán nếu được yêu cầu, không chủ quan, không hoảng loạn.
- Không chia sẻ tin "vỡ đập" chưa được xác minh; tin sai gây hoảng loạn, ảnh hưởng tới công tác ứng phó.
Hiểu rằng xả lũ là một phần bình thường trong vận hành hồ chứa mùa mưa giúp tránh hoảng loạn không cần thiết; nhưng không vì thế mà chủ quan, vì nước xả cộng với mưa lớn tại chỗ có thể làm nước lên nhanh. Với những hộ ở sát sông, bãi giữa, nên coi mỗi thông báo xả lũ là tín hiệu để kiểm tra lại ghe, phao, túi đồ, và rời khỏi bãi giữa ngay, kể cả khi trời tại chỗ chưa mưa nhiều.
Phù sa, cá và dòng sông thay đổi
Ngoài lũ và nước mùa khô, hồ chứa còn ảnh hưởng tới phù sa và sinh vật trong sông. Đập chắn giữ lại một phần cát, bùn ở lòng hồ, khiến lượng phù sa về hạ lưu có thể giảm. Nước xả từ hồ thường trong hơn, có sức bào mòn lòng sông và bờ sông phía dưới mạnh hơn. Một số nhà khoa học cho rằng đây là một trong những yếu tố góp phần vào tình trạng sạt lở và ít bồi bãi ở hạ lưu nhiều con sông, cần được nghiên cứu cụ thể cho từng lưu vực.
Đối với cá và các loài thủy sinh, đập chắn ngăn đường di chuyển của một số loài cá, thay đổi môi trường sống ở đoạn sông dưới đập do mực nước lên xuống thất thường theo lịch phát điện. Người đánh cá trên sông Vu Gia nhiều năm có thể kể về sự thay đổi trong loài cá, sản lượng cá qua các thời kỳ, dù nguyên nhân thường đan xen nhiều yếu tố.
Những thay đổi này diễn ra chậm, khó thấy trong một hai năm, nhưng tích lũy qua thời gian. Việc theo dõi, nghiên cứu, công bố số liệu minh bạch là cần thiết để cộng đồng hạ lưu hiểu rõ và có tiếng nói trong các quyết định liên quan tới dòng sông.
Tìm thông tin chính thức ở đâu
Trong mùa lũ, thông tin về vận hành hồ chứa được truyền qua nhiều kênh: thông báo của chủ hồ gửi chính quyền, ban chỉ huy phòng chống thiên tai của thành phố, đài phát thanh, truyền hình, loa phát thanh của xã, tin nhắn cảnh báo. Một số cơ quan quản lý còn có hệ thống theo dõi mực nước hồ, lưu lượng xả công khai trên mạng.
Để hiểu sâu hơn về quy trình vận hành liên hồ chứa, tác động của thủy điện tới lưu vực, người quan tâm có thể tìm đọc văn bản quy trình chính thức, các báo cáo của cơ quan quản lý tài nguyên nước, và các nghiên cứu khoa học đã công bố về lưu vực Vu Gia – Thu Bồn. Báo chí chính thống cũng có nhiều bài phân tích, nhưng nên đối chiếu với văn bản gốc khi cần chính xác.
Với người dân Đại Lộc, nguồn thông tin sát nhất vẫn là chính quyền xã và trưởng thôn. Giữ liên lạc với họ trong mùa mưa, tham gia các buổi phổ biến kiến thức phòng chống thiên tai, và nêu ý kiến khi có các cuộc lấy ý kiến về công trình trên sông là cách người dân tham gia vào câu chuyện chung của dòng sông.
Câu hỏi thường gặp
Thủy điện có gây ra lũ ở Đại Lộc không?
Lũ ở Đại Lộc chủ yếu do mưa lớn trên lưu vực. Hồ chứa có thể giảm lũ khi còn dung tích, nhưng khi hồ đầy phải xả, nước xả góp vào lũ hạ lưu. Mức ảnh hưởng của từng trận phụ thuộc vào cách vận hành và cần đánh giá cụ thể.
Thủy điện xả lũ có báo trước không?
Theo quy định, chủ hồ phải thông báo cho chính quyền và người dân hạ lưu trước khi xả lũ. Người dân nhận thông tin qua chính quyền xã, loa phát thanh, truyền hình, tin nhắn. Hãy chú ý các kênh này trong mùa mưa.
Vì sao mùa khô sông Vu Gia thiếu nước?
Lượng mưa mùa khô thấp, cộng với việc các hồ thượng nguồn giữ nước phát điện và một phần nước được chuyển sang lưu vực Thu Bồn, khiến lượng nước về hạ lưu Vu Gia giảm. Quy trình vận hành liên hồ có quy định về lượng nước tối thiểu cho hạ lưu.
Thủy điện Đắk Mi 4 liên quan gì đến sông Vu Gia?
Đắk Mi 4 nằm ở thượng nguồn thuộc lưu vực Vu Gia và được nhắc nhiều trong tin tức vì việc chuyển nước sang lưu vực Thu Bồn, ảnh hưởng tới lượng nước Vu Gia ở hạ lưu mùa khô. Chi tiết vận hành theo quy trình hiện hành.
Người dân có thể góp ý về vận hành thủy điện không?
Người dân có thể phản ánh tình trạng nước sông, thiệt hại do lũ, thiếu nước qua chính quyền xã, các kỳ tiếp xúc cử tri, kênh tiếp nhận ý kiến của thành phố. Ý kiến cụ thể, có bằng chứng sẽ có giá trị hơn.