Thượng nguồn sông Vu Gia, ở các vùng núi phía tây như Tây Giang, Đông Giang, Nam Giang, Phước Sơn cũ, có một chuỗi nhà máy thuỷ điện lớn nhỏ, trong đó có A Vương, Sông Bung, Đắk Mi, Sông Côn. Vùng Đại Lộc không có nhà máy thuỷ điện lớn nào nhưng nằm ngay dưới hạ du nên chịu tác động trực tiếp: dòng chảy mùa khô, cách nước lũ về, lượng cát sỏi và cá trên sông.
Thuỷ điện đem lại điện cho lưới quốc gia, nguồn thu ngân sách, đường giao thông lên vùng núi và một số việc làm trong giai đoạn xây dựng. Đồng thời, việc tích nước, xả nước và chuyển nước giữa các lưu vực làm thay đổi nhịp sống của người ven sông ở hạ du. Bài này nhìn vào khía cạnh sinh kế và việc làm, theo cách trung tính: điều gì đã thay đổi, ai chịu ảnh hưởng, và người dân nên theo dõi thông tin gì. Bài không đưa số liệu công suất, lưu lượng hay đánh giá đúng sai của từng dự án.
Chuỗi thuỷ điện trên lưu vực Vu Gia – Thu Bồn
Lưu vực Vu Gia – Thu Bồn là một trong những lưu vực có nhiều công trình thuỷ điện ở miền Trung. Các nhà máy lớn nằm ở vùng núi phía tây, nơi sông suối dốc, nhiều thác ghềnh, thuận lợi cho đắp đập và tạo cột nước. Ngoài các công trình lớn được nhiều người biết tên, còn có nhiều thuỷ điện nhỏ trên các nhánh suối.
Các hồ chứa thuỷ điện lớn trên lưu vực vận hành theo quy trình liên hồ chứa do cơ quan có thẩm quyền ban hành. Quy trình này quy định cách tích nước, cách xả trong mùa lũ để giảm lũ cho hạ du, và yêu cầu xả bảo đảm dòng chảy tối thiểu trong mùa cạn. Quy trình được rà soát, điều chỉnh qua các năm sau những mùa lũ lớn và những mùa khô hạn gay gắt.
Với người dân vùng Đại Lộc, cái tên các nhà máy có thể xa lạ, nhưng tác động của chúng thì quen thuộc: những thông báo xả lũ đọc trên loa thôn, những mùa khô sông cạn hơn ký ức thời trẻ, những tranh luận về nước tưới, nước sinh hoạt giữa thượng nguồn và hạ du.
Thuỷ điện thượng nguồn: lợi và tác động với vùng hạ du
Bảng dưới gom các tác động thường được nhắc tới đối với vùng hạ du như Đại Lộc. Mức độ thực tế khác nhau theo từng năm, từng mùa, và vẫn được các cơ quan chuyên môn theo dõi:
| Khía cạnh | Tác động có lợi | Tác động bất lợi hoặc thách thức |
|---|---|---|
| Điện, ngân sách | Nguồn điện cho lưới quốc gia, thu ngân sách địa phương | Lợi ích tập trung ở thượng nguồn và nhà đầu tư |
| Hạ tầng | Đường lên vùng núi được mở, cầu, điện lưới vùng sâu | Đường vận chuyển thiết bị làm hư hại đường dân sinh trong thời gian xây dựng |
| Lũ | Hồ có thể cắt giảm một phần đỉnh lũ khi vận hành đúng quy trình | Xả lũ lớn khi hồ đầy làm nước hạ du lên nhanh; người dân cần thông tin kịp thời |
| Nước mùa khô | Hồ giữ nước có thể xả bổ sung cho hạ du | Tích nước, chuyển nước sang lưu vực khác làm dòng chảy hạ du giảm |
| Cát sỏi, phù sa | Ít ảnh hưởng trực tiếp tới hoạt động thường ngày | Hồ giữ lại bùn cát, hạ du nhận ít phù sa hơn, lòng sông dễ hạ thấp |
| Cá và nghề sông | Hồ chứa tạo nơi nuôi trồng thuỷ sản ở thượng nguồn | Đập chặn đường di cư của một số loài cá, nguồn lợi cá sông hạ du thay đổi |
Đây không phải bảng chấm điểm. Thuỷ điện đã là một phần của lưu vực; câu hỏi thực tế với người hạ du là làm sao giảm tác động bất lợi qua vận hành tốt, thông tin minh bạch và chính sách hỗ trợ phù hợp.
Nước mùa khô, ruộng đồng và việc làm nông
Tác động rõ nhất với sinh kế vùng Đại Lộc là nước mùa khô. Khi dòng chảy Vu Gia ở hạ du giảm, trạm bơm khó lấy nước, ruộng cuối kênh thiếu nước, người làm bãi phải kéo ống xa hơn. Chi phí làm nông tăng lên, năng suất có thể giảm, và một số hộ phải chuyển cây trồng hoặc bỏ vụ trong năm hạn nặng.
Một chủ đề được nhắc nhiều năm là việc công trình thuỷ điện Đắk Mi 4 chuyển một phần nước từ lưu vực Vu Gia sang lưu vực Thu Bồn để phát điện. Người dân hạ du Vu Gia phản ánh tình trạng thiếu nước; các quy trình vận hành sau đó đã có yêu cầu xả nước về phía Vu Gia trong mùa cạn. Mức độ đáp ứng thực tế vẫn là chuyện được người dân và chính quyền theo dõi qua từng mùa khô.
Hệ quả gián tiếp là áp lực lên lao động nông nghiệp: khi làm ruộng kém hiệu quả, người trẻ càng có lý do rời đồng ruộng đi làm công nhân hay đi xa. Thuỷ điện không phải nguyên nhân duy nhất của xu hướng này, nhưng là một trong những yếu tố cộng vào.
Ở chiều ngược lại, các hồ chứa cũng là nguồn nước dự trữ có thể xả bổ sung cho hạ du trong những đợt hạn gay gắt khi có chỉ đạo điều tiết. Vai trò hai mặt này khiến câu chuyện thuỷ điện ở hạ du không thể nói gọn trong một câu khen hay chê.
Mùa lũ: thông tin xả nước và chuẩn bị của người hạ du
Mùa mưa lũ, các hồ thuỷ điện phải vận hành theo quy trình để vừa bảo đảm an toàn công trình vừa góp phần giảm lũ hạ du. Khi xả nước lớn, mực nước ở hạ du có thể lên nhanh. Quy định yêu cầu chủ hồ thông báo trước cho chính quyền và người dân vùng hạ du theo thời gian luật định.
Người dân vùng Đại Lộc nhận thông báo xả lũ qua loa thôn, tin nhắn, nhóm mạng xã hội của xã, đài truyền thanh. Điều quan trọng là không chủ quan khi trời ở nhà không mưa: nước từ thượng nguồn có thể về sau vài giờ. Những người làm việc trên sông như khai thác cát, nuôi cá lồng, đánh cá, chăn bò trên bãi cần đặc biệt chú ý.
Với doanh nghiệp và người lao động, thông tin xả lũ cũng là thông tin để sắp xếp sản xuất: dời hàng hoá lên cao, cho công nhân ở vùng trũng về sớm, tạm dừng vận chuyển qua đường ngập. Doanh nghiệp có kế hoạch ứng phó rõ ràng thì người lao động cũng an tâm hơn trong mùa mưa.
Nghề trên sông: cá, cát và đò
Đánh bắt cá. Một số hộ ven Vu Gia vẫn sống thêm bằng nghề lưới, nghề câu. Họ nhận thấy nguồn cá thay đổi qua các năm, có loài ít dần. Nguyên nhân gộp từ nhiều phía: đập chặn đường di cư, khai thác quá mức, ô nhiễm, biến đổi dòng chảy.
Khai thác cát sỏi. Hồ thuỷ điện giữ lại một phần bùn cát, lượng cát bồi về hạ du có thể ít đi, trong khi nhu cầu cát xây dựng vẫn lớn. Việc quản lý khai thác cát vì thế càng phải chặt để tránh lòng sông bị hạ thấp quá mức.
Đò ngang và vận chuyển trên sông. Ở một số bến, đò vẫn là phương tiện qua sông. Dòng chảy thay đổi bất thường do xả nước là rủi ro với người lái đò và hành khách; tuân thủ áo phao, không chở quá tải là bắt buộc.
Du lịch sông nước. Một số nơi có ý tưởng khai thác cảnh sông, bãi cát, làng ven sông cho du lịch. Đây là hướng còn nhỏ, phụ thuộc vào việc giữ được cảnh quan và an toàn trên sông.
Việc làm từ thuỷ điện: có nhưng không nhiều với người hạ du
Trong giai đoạn xây dựng các nhà máy, nhu cầu lao động lớn: công nhân xây dựng, lái xe, thợ cơ khí, dịch vụ ăn ở cho công nhân. Một phần lao động từ vùng Đại Lộc đã làm việc ở các công trường thượng nguồn. Khi nhà máy đi vào vận hành, số lao động cần ít hơn nhiều và phần lớn là kỹ sư, kỹ thuật viên được đào tạo chuyên ngành.
Với người hạ du, cơ hội việc làm gián tiếp đến từ dịch vụ vận chuyển, vật liệu, bảo trì đường, và từ các dự án nông nghiệp, lâm nghiệp ở vùng tái định cư thượng nguồn. Đây là những cơ hội có thật nhưng không thay thế được sinh kế nông nghiệp ven sông bị ảnh hưởng.
Nếu bạn muốn làm việc trong ngành điện, thuỷ điện, con đường phù hợp là học nghề hoặc cao đẳng, đại học các chuyên ngành điện, cơ khí, thuỷ lợi ở các trường trong khu vực Đà Nẵng, rồi ứng tuyển vào các công ty điện, công ty vận hành nhà máy. Hỏi kỹ về điều kiện làm việc ở vùng núi xa, thường phải ở lại công trường nhiều ngày.
Người dân hạ du nên theo dõi những gì
Thứ nhất là thông báo vận hành hồ chứa trong mùa lũ và mùa cạn, được phát qua chính quyền xã, đài truyền thanh, các kênh thông tin chính thức của thành phố. Thứ hai là bản tin dự báo khí tượng thuỷ văn, đặc biệt các bản tin cảnh báo lũ trên sông Vu Gia – Thu Bồn. Thứ ba là các cuộc họp lấy ý kiến cộng đồng khi có điều chỉnh quy trình vận hành hay dự án mới trên lưu vực.
Người dân có quyền được thông tin và được góp ý về những vấn đề ảnh hưởng tới đời sống, sinh kế của mình theo quy định. Khi có thiệt hại mà cho rằng liên quan tới vận hành hồ chứa, hãy phản ánh qua chính quyền xã với thông tin cụ thể: thời gian, địa điểm, mức nước, thiệt hại.
Cuối cùng, cách tự bảo vệ tốt nhất vẫn là chuẩn bị: hiểu nhịp nước của vùng mình, có kế hoạch cho mùa khô và mùa lũ, không đặt toàn bộ sinh kế vào những hoạt động phụ thuộc hoàn toàn vào dòng sông.
Với người trẻ đang chọn hướng đi, hiểu những thay đổi này cũng là hiểu vì sao các nghề gắn với sông như đánh cá, làm bãi, khai thác cát khó là nghề chính lâu dài, và vì sao học thêm một nghề không phụ thuộc vào con nước là lựa chọn an toàn hơn cho thu nhập ổn định.
Câu hỏi thường gặp
Vùng Đại Lộc có nhà máy thuỷ điện không?
Các nhà máy thuỷ điện lớn trên lưu vực Vu Gia nằm ở vùng núi phía tây như Tây Giang, Đông Giang, Nam Giang, Phước Sơn cũ. Vùng Đại Lộc nằm ở hạ du nên chịu tác động của việc vận hành các hồ chứa này.
Thuỷ điện xả lũ có báo trước cho người dân không?
Có. Chủ hồ phải thông báo trước cho chính quyền và người dân hạ du theo quy định. Thông báo được phát qua loa thôn, tin nhắn, đài truyền thanh và các kênh chính thức. Người dân không nên chủ quan khi trời tại chỗ không mưa.
Vì sao sông Vu Gia mùa khô cạn hơn trước?
Có nhiều nguyên nhân cộng lại: đặc điểm mưa của miền Trung, việc tích và chuyển nước ở thuỷ điện thượng nguồn, lòng sông hạ thấp do khai thác cát và bùn cát bị hồ giữ lại. Mức độ từng nguyên nhân được các cơ quan chuyên môn theo dõi.
Thuỷ điện có tạo nhiều việc làm cho người Đại Lộc không?
Nhiều nhất là trong giai đoạn xây dựng. Khi vận hành, nhà máy cần ít lao động và chủ yếu là kỹ sư, kỹ thuật viên. Việc làm gián tiếp từ vận chuyển, vật liệu, dịch vụ có nhưng không lớn.
Bị thiệt hại nghi do xả nước thuỷ điện thì phản ánh ở đâu?
Phản ánh qua chính quyền xã với thông tin cụ thể về thời gian, địa điểm, mức nước và thiệt hại. Chính quyền sẽ tổng hợp, báo cáo cơ quan quản lý để xem xét theo quy định hiện hành.