Bài chòi là lối vui chơi và diễn xướng dân gian của miền Trung: người chơi ngồi trong các chòi tre, "anh hiệu" rút thẻ bài rồi hát một câu thai để báo tên con bài, ai có đủ con bài theo luật thì gõ mõ báo thắng. Năm 2017, "Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam" được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, trong đó có Quảng Nam.
Ở vùng Đại Lộc, bài chòi từng là trò vui không thể thiếu của Tết và lễ hội làng. Ngày nay nó vẫn còn, nhưng không phải làng nào, năm nào cũng có. Bài này giải thích cách chơi để bạn hiểu khi đứng xem, giới thiệu những câu hô quen, và chỉ cách tìm nơi còn tổ chức trong vùng.
Bài chòi là gì: trò chơi, lối hát hay sân khấu
Chữ "bài chòi" dùng cho vài thứ gần nhau, người mới dễ lẫn. Gốc của nó là trò chơi bài chòi trong dịp Tết, lễ hội: dựng một dãy chòi tre, người chơi mua thẻ, ngồi chờ anh hiệu hô tên con bài. Từ trò chơi này phát triển ra hô bài chòi, tức lối hát kể của anh hiệu, và về sau là ca kịch bài chòi, loại sân khấu có tích truyện, nhân vật, dàn nhạc.
Khi người Đại Lộc nói "đi chơi bài chòi" ngày Tết, họ thường nói về dạng trò chơi. Khi nói "nghe bài chòi", có thể là nghe anh hiệu hô, nghe các bài hát theo làn điệu bài chòi, hoặc xem đoàn ca kịch diễn. Ba dạng có chung làn điệu và cách hát, khác nhau ở mục đích và khung trình diễn.
UNESCO ghi danh "Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ" bao gồm cả trò chơi lẫn lối diễn xướng, ở chín tỉnh thành miền Trung từ Quảng Bình đến Khánh Hòa, trong đó có Quảng Nam và Đà Nẵng. Sau sắp xếp hành chính năm 2025, vùng Đại Lộc nằm trong TP Đà Nẵng, nhưng các hội bài chòi trong vùng vẫn mang chất Quảng Nam cũ.
Cách chơi bài chòi: đứng xem lần đầu không bị lạc
Luật cụ thể khác nhau theo địa phương và người tổ chức, nhưng khung chung như sau:
- Dựng chòi: các chòi tre nhỏ dựng thành hai dãy đối diện hoặc thành vòng quanh sân, mỗi chòi có một hoặc vài người chơi ngồi trên.
- Phát bài: mỗi chòi nhận một số thẻ bài, mỗi thẻ mang tên một "con bài" như Nhứt Trò, Nhì Bí, Ba Gà, Tứ Tượng... Bộ bài có khoảng ba mươi con, tuỳ nơi.
- Rút thẻ và hô: anh hiệu (hoặc chị hiệu) rút một thẻ từ ống, không nói thẳng tên mà hát một câu thai, tức câu hát có lồng tên con bài ở cuối hoặc ẩn trong lời.
- Đánh dấu: chòi nào có con bài vừa hô thì gõ mõ, người phục vụ chạy đến cắm thẻ hoặc đánh dấu.
- Báo thắng: chòi nào đủ số con bài theo luật thì gõ một hồi mõ dài, kèm trống, gọi là "tới". Người thắng được thưởng, thường là phần quà nhỏ hoặc cờ thưởng.
- Ván mới: thu thẻ, chia lại, anh hiệu tiếp tục hô.
Phần giải trí chính nằm ở câu thai của anh hiệu, không phải ở chuyện thắng thua. Một anh hiệu giỏi giữ chân người xem cả đêm bằng giọng hát, bằng những câu ứng tác chọc vui người trong làng.
Anh hiệu và câu thai: linh hồn của một hội bài chòi
Anh hiệu là người điều khiển cuộc chơi và cũng là nghệ sĩ chính. Không cần giọng thật cao, nhưng phải rõ lời, có hơi, thuộc nhiều câu thai và đủ nhanh trí để ứng tác. Người xem ở làng quê thường nhớ tên những anh hiệu giỏi hàng chục năm, kể lại những câu họ hô trúng tâm trạng cả làng.
Câu thai thường là câu lục bát hoặc biến thể, nói chuyện đời thường: làm ruộng, đi sông, trai gái, mẹ chồng nàng dâu, thói hư tật xấu, chuyện thời sự trong làng. Cuối câu, tên con bài được nhắc trực tiếp hoặc chơi chữ để người nghe đoán. Có câu được truyền từ đời trước, có câu anh hiệu đặt ngay tại chỗ.
Điều làm câu thai ở Đại Lộc có "chất" riêng là đề tài: những câu nhắc chuyện lũ, chuyện đất bãi, chuyện con đò, chuyện người đi làm xa về Tết dễ làm khán giả cười và vỗ tay hơn cả. Giọng hô là giọng Quảng, chậm, đều, đôi lúc lên cao ở cuối câu. Với người không quen giọng, nghe bài chòi là một cách học tiếng Quảng rất hiệu quả.
Nhạc cụ và làn điệu: nghe cho ra
Trống và mõ. Trống chiến, trống chầu giữ nhịp, mõ dùng để báo hiệu từ các chòi. Tiếng trống mở đầu và tiếng mõ "tới" là âm thanh dễ nhận ra nhất của một hội bài chòi.
Đàn nhị, đàn cò, sáo. Trong các buổi diễn có dàn nhạc, đàn nhị hoặc đàn cò chạy theo giọng hát, có khi thêm sáo, đàn bầu. Với hội chơi ở làng, nhạc cụ có thể giản lược chỉ còn trống và mõ.
Các làn điệu. Bài chòi có một số làn điệu cơ bản mà giới nghiên cứu và nghệ nhân hay nhắc như xuân nữ, cổ bản, xàng xê, hò quảng; mỗi điệu hợp một tâm trạng khác nhau, từ vui tươi đến buồn, kể lể.
Nhịp chậm, lời rõ. So với nhiều lối hát dân gian khác, bài chòi coi trọng lời. Nhịp chậm vừa đủ để người nghe kịp bắt chữ, đoán con bài.
Bài chòi ở Đại Lộc hôm nay: còn ở đâu, khi nào
Bài chòi ở Đại Lộc hiện nay không có một địa điểm cố định diễn quanh năm như sân khấu thành phố. Nó sống chủ yếu trong ba hoàn cảnh. Thứ nhất là dịp Tết và lễ hội làng, khi làng, hội người cao tuổi hay đoàn thanh niên dựng chòi trên sân đình, sân nhà văn hoá. Thứ hai là các hội thi, hội diễn văn nghệ quần chúng do địa phương tổ chức, có tiết mục bài chòi. Thứ ba là các câu lạc bộ dân ca, bài chòi do những người yêu thích lập ra, sinh hoạt định kỳ.
Vì không cố định, cách tìm đơn giản nhất là hỏi. Vài ngày trước Tết hoặc trước ngày lễ của làng, hỏi người ở chợ, ở quán nước, ở ủy ban xã xem năm nay có dựng chòi không. Các nhóm mạng xã hội của người Đại Lộc cũng hay đăng thông tin khi có hội.
Lớp người hô bài chòi giỏi ở các làng phần lớn đã lớn tuổi, nên việc truyền nghề được nhiều nơi quan tâm: có lớp dạy hô cho học sinh, có câu lạc bộ mời nghệ nhân đến hướng dẫn. Hiệu quả mỗi nơi một khác, nhưng ít nhất người trẻ ngày nay biết bài chòi là gì, điều mà cách đây vài chục năm từng bị lo là sẽ mất.
Xem một hội bài chòi: vài điều nên biết
Nếu bạn may mắn gặp một hội bài chòi ở làng, mấy điều dưới đây giúp bạn xem trọn vẹn và không làm phiền người tổ chức:
- Đến sớm để xem cảnh dựng chòi và chọn chỗ đứng gần anh hiệu, nghe rõ lời.
- Có thể mua thẻ chơi nếu ban tổ chức bán; số tiền thường mang tính tượng trưng và góp vào chi phí, không phải cá cược.
- Đừng đứng chắn lối giữa anh hiệu và các chòi; người phục vụ cần chạy qua lại cắm thẻ.
- Xin phép trước khi quay phim cận anh hiệu hay người chơi.
- Nhờ người bên cạnh giải nghĩa câu thai khi không nghe kịp; người làng thường thích giải thích.
- Ở lại tới khuya nếu được: những câu thai hay nhất thường xuất hiện khi khán giả đã đông và không khí đã nóng.
Bài chòi là trò vui chung, không khí thân mật. Không ai đòi khách phải hiểu hết, chỉ cần bạn cười đúng lúc là đã thành một phần của hội.
Vì sao nên giữ bài chòi: góc nhìn của người trong làng
Với người lớn tuổi ở Đại Lộc, bài chòi gắn với ký ức những cái Tết nghèo nhưng vui, khi cả làng ra sân đình ngồi tới khuya. Với người trẻ, nó là một thứ vừa lạ vừa quen: lạ vì ít khi được chơi, quen vì ông bà hay kể. Cái giá trị mà UNESCO ghi nhận, nhìn từ góc làng, chính là chỗ bài chòi làm cho người trong làng ngồi lại với nhau và nghe chuyện của chính mình qua lời hát.
Giữ bài chòi không chỉ là giữ một lối hát mà còn giữ một kho từ ngữ, ca dao, cách nói ví von của người Quảng, và cả những chuyện làng được kể bằng giọng hài hước. Nhiều câu thai đã đi vào lời ăn tiếng nói, được trích trong đám cưới, đám giỗ, trong lúc làm đồng.
Người đọc ở xa có thể góp phần bằng những việc nhỏ: nghe và chia sẻ bản ghi của các nghệ nhân địa phương, về quê dịp Tết thì dẫn con đi xem, ủng hộ các câu lạc bộ khi được kêu gọi. Đó là những việc cụ thể hơn mọi lời khen chung chung về di sản.
Với các trường học trong vùng, bài chòi cũng là chất liệu tốt cho giờ ngoại khoá: học sinh tập hô câu thai, tự đặt câu thai về chuyện trường lớp, chuyện quê mình. Cách làm ấy giúp các em vừa học tiếng Quảng, vừa học cách kể chuyện bằng vần điệu, vừa hiểu vì sao ông bà quý trò chơi này.
Ba dạng bài chòi và cách nhận ra khi gặp ở Đại Lộc
Để không lẫn khi nghe người địa phương nhắc, bảng dưới tách ba dạng bài chòi theo những gì bạn sẽ thấy tận mắt:
| Dạng | Khung cảnh | Người tham gia | Khi nào hay gặp |
|---|---|---|---|
| Trò chơi bài chòi | Dãy chòi tre trên sân đình, sân nhà văn hoá, bãi đất trống | Người chơi ngồi chòi, anh hiệu, người phục vụ, khán giả đứng quanh | Tết, lễ hội làng, hội xuân |
| Hô, hát bài chòi | Sân khấu nhỏ hoặc buổi sinh hoạt câu lạc bộ, đám cưới, mừng thọ | Một hai người hát, vài nhạc công | Sinh hoạt định kỳ, dịp vui trong làng |
| Ca kịch bài chòi | Sân khấu có phông màn, đèn, dàn nhạc | Đoàn nghệ thuật, diễn viên đóng vai | Hội diễn, chương trình văn hoá, lưu diễn |
Ở vùng Đại Lộc, hai dạng đầu gần với đời sống làng hơn cả. Ca kịch bài chòi thường do các đoàn chuyên nghiệp hoặc bán chuyên biểu diễn, có khi về diễn ở trung tâm xã trong các dịp lễ.
Dù ở dạng nào, điểm chung vẫn là giọng hát Quảng, làn điệu quen và lời ca nói chuyện đời thường. Khi nghe người lớn tuổi nói "hồi nớ đêm nào cũng có bài chòi", họ đang nhớ dạng trò chơi trên sân đình; còn khi đài truyền hình chiếu "bài chòi", nhiều khi đó là ca kịch.
Câu hỏi thường gặp
Chơi bài chòi có phải là trò ăn tiền không?
Trò chơi bài chòi ở làng là trò vui dân gian, tiền mua thẻ mang tính tượng trưng để góp chi phí, phần thưởng là quà nhỏ, cờ thưởng. Cốt lõi là nghe anh hiệu hát và vui chung. Biến nó thành chuyện ăn thua tiền bạc là đi ngược tinh thần của trò chơi.
Bài chòi được UNESCO công nhận năm nào?
Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại vào tháng 12 năm 2017, gắn với chín tỉnh thành miền Trung, trong đó có Quảng Nam và Đà Nẵng.
Anh hiệu là ai?
Anh hiệu, hoặc chị hiệu, là người rút thẻ và hát câu thai báo tên con bài, đồng thời điều khiển nhịp cuộc chơi. Đây là vai quan trọng nhất của một hội bài chòi, đòi hỏi giọng rõ, thuộc nhiều câu và nhanh trí ứng tác.
Ở Đại Lộc có câu lạc bộ bài chòi không?
Một số nơi trong vùng có câu lạc bộ dân ca, bài chòi do người yêu thích lập ra, hoặc sinh hoạt trong hội người cao tuổi. Danh sách và lịch sinh hoạt thay đổi, bạn nên hỏi ở xã hoặc qua người địa phương để biết chỗ đang hoạt động.
Trẻ con có chơi bài chòi được không?
Được, và đó là cách tốt để trẻ làm quen với di sản. Trẻ con có thể ngồi chòi cùng người lớn, gõ mõ khi trúng con bài. Một số trường, câu lạc bộ còn dạy các em hô vài câu thai đơn giản.