Làm nông sạch ở vùng Đại Lộc trước hết là chuyện dùng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật đúng cách, vì phần lớn ruộng, bãi nằm sát sông Vu Gia và kênh mương, nơi thuốc dư thừa có thể đi thẳng vào nguồn nước. Ở mức cao hơn là sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP hay hữu cơ, có ghi chép, kiểm tra và chứng nhận. Mỗi mức có yêu cầu và lợi ích khác nhau, và không phải hộ nào cũng cần đi đến mức cao nhất.
Bài này không hướng dẫn dùng loại thuốc cụ thể hay liều lượng, vì việc đó phải theo nhãn thuốc, danh mục được phép và hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật. Bài tập trung vào nguyên tắc: dùng thuốc an toàn cho người phun, người ăn và nguồn nước; khác biệt giữa các mức sản xuất sạch; và những bước đầu tiên cho hộ hay nhóm hộ muốn chuyển đổi.
Vì sao ruộng ven sông cần cẩn thận hơn
Ruộng màu trên đất bãi và ruộng lúa ở đồng bằng ven Vu Gia có đặc điểm chung: gần nước. Nước tưới chảy qua ruộng rồi về mương, về sông. Đất bãi cát pha thấm nhanh, phân thuốc dư thừa dễ ngấm xuống tầng nước ngầm nông. Mỗi mùa lũ, nước tràn qua bãi, cuốn theo mọi thứ còn sót lại trên mặt đất, kể cả bao bì thuốc, chai lọ.
Nước sông Vu Gia ở hạ du là nguồn nước sinh hoạt và tưới tiêu của nhiều người. Cá tôm trong sông, trong mương cũng là thức ăn quen thuộc của người dân ven sông. Vì vậy việc dùng thuốc tràn lan ở một mảnh ruộng không chỉ ảnh hưởng tới người phun và người ăn nông sản đó, mà còn tới những người không hề liên quan ở phía dưới dòng.
Người làm nông ở vùng này phần lớn hiểu điều đó. Nhưng áp lực sâu bệnh, áp lực giá, và thói quen phun phòng theo lịch vẫn khiến lượng thuốc dùng nhiều hơn mức cần thiết ở không ít nơi. Thay đổi bắt đầu từ việc hiểu rõ nguyên tắc, chứ không phải từ việc cấm đoán.
Nguyên tắc "4 đúng" khi dùng thuốc bảo vệ thực vật
Ngành bảo vệ thực vật từ lâu đã hướng dẫn nông dân theo nguyên tắc 4 đúng. Đây là khung để tự kiểm tra trước mỗi lần phun, không phải công thức thay cho hướng dẫn chuyên môn:
- Đúng thuốc: chọn thuốc có trong danh mục được phép sử dụng, đúng với loại sâu bệnh đang gặp. Không dùng thuốc không rõ nguồn gốc, thuốc nhập lậu, thuốc đã bị cấm.
- Đúng lúc: phun khi sâu bệnh đến ngưỡng gây hại và ở giai đoạn dễ diệt nhất, không phun phòng tràn lan khi chưa thấy dịch hại. Theo dõi thông báo dự tính dự báo của cán bộ bảo vệ thực vật, hợp tác xã.
- Đúng liều lượng, nồng độ: pha theo hướng dẫn trên nhãn. Pha đặc hơn không diệt sâu tốt hơn mà chỉ làm tăng tồn dư, tăng chi phí và làm sâu bệnh nhanh kháng thuốc.
- Đúng cách: phun đúng bộ phận cây bị hại, đúng thời điểm trong ngày, không phun khi trời sắp mưa hoặc gió to. Không tự ý trộn nhiều loại thuốc với nhau nếu nhãn không cho phép.
Ngoài 4 đúng, có một nguyên tắc nữa quan trọng không kém: tuân thủ thời gian cách ly ghi trên nhãn, tức số ngày tối thiểu từ lần phun cuối đến khi thu hoạch. Rau màu thu hoạch liên tục ở đất bãi là nơi nguyên tắc này dễ bị vi phạm nhất, và cũng là nơi người ăn chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất.
An toàn cho người phun và nguồn nước
Bảo hộ khi pha và phun. Mặc áo dài tay, quần dài, đeo găng tay, khẩu trang, kính nếu có. Không ăn uống, hút thuốc khi đang phun. Tắm rửa, thay quần áo ngay sau khi phun xong.
Không pha, rửa bình ở mép nước. Pha thuốc ở chỗ xa sông, xa giếng. Nước rửa bình đổ vào chỗ quy định hoặc phun hết lên ruộng vừa xử lý, không đổ xuống sông, mương.
Thu gom bao bì. Vỏ chai, gói thuốc sau khi dùng bỏ vào bể chứa bao bì đặt ở đầu bờ ruộng, nếu thôn có. Không vứt trên ruộng, không đốt bừa, không dùng lại để đựng thức ăn nước uống.
Cất giữ an toàn. Thuốc để trong tủ hoặc thùng có khoá, xa bếp, xa tầm tay trẻ em, xa nơi để thức ăn. Nhà ở vùng ngập nên để thuốc ở chỗ cao để không bị nước lũ cuốn đi.
Chú ý người và vật xung quanh. Báo cho hàng xóm khi phun gần nương dâu, ao cá, vườn rau của họ. Không phun khi gió thổi về phía nhà dân, trường học.
Khi có dấu hiệu ngộ độc. Choáng váng, buồn nôn, khó thở sau khi phun là dấu hiệu nguy hiểm. Ngừng ngay, rời khỏi khu vực, đến cơ sở y tế gần nhất và mang theo nhãn thuốc đã dùng.
Sản xuất thông thường, VietGAP và hữu cơ khác nhau thế nào
Ba mức dưới đây khác nhau về yêu cầu và cách chứng minh. Đây là mô tả khái quát; điều kiện cụ thể nằm trong tiêu chuẩn và quy định hiện hành:
| Tiêu chí | Sản xuất thông thường | VietGAP | Hữu cơ |
|---|---|---|---|
| Thuốc bảo vệ thực vật hoá học | Được dùng theo danh mục | Được dùng theo danh mục, có kiểm soát và ghi chép | Không dùng thuốc hoá học tổng hợp; chỉ dùng biện pháp, chế phẩm được phép |
| Phân bón hoá học | Được dùng | Được dùng, có kiểm soát | Không dùng phân hoá học tổng hợp |
| Ghi chép | Không bắt buộc | Bắt buộc nhật ký sản xuất, truy xuất nguồn gốc | Bắt buộc, chặt chẽ hơn, có thời gian chuyển đổi |
| Kiểm tra, chứng nhận | Không | Tổ chức chứng nhận đánh giá theo tiêu chuẩn VietGAP | Tổ chức chứng nhận theo tiêu chuẩn hữu cơ |
| Yêu cầu về đất, nước | Không quy định riêng | Đánh giá nguy cơ ô nhiễm đất, nước | Đất, nước phải đạt yêu cầu, có vùng đệm cách ly |
| Phù hợp với | Hộ nhỏ, bán chợ quê | Hộ, nhóm hộ có đầu ra yêu cầu chứng nhận | Nhóm hộ, hợp tác xã có thị trường riêng, chấp nhận năng suất thấp hơn |
Ở vùng ven sông, yêu cầu vùng đệm cách ly của sản xuất hữu cơ là thách thức thật: ruộng hữu cơ nằm cạnh ruộng thông thường phun thuốc thì khó đảm bảo. Vì thế mô hình hữu cơ thường hiệu quả khi cả một khoảnh đồng liền nhau cùng tham gia, thường qua hợp tác xã.
Quản lý dịch hại tổng hợp: giảm thuốc mà vẫn giữ mùa
Quản lý dịch hại tổng hợp, thường gọi tắt là IPM, là cách tiếp cận được ngành nông nghiệp Việt Nam phổ biến từ lâu qua các lớp học đồng ruộng. Ý tưởng cốt lõi là coi thuốc hoá học là biện pháp cuối cùng, chỉ dùng khi các biện pháp khác không đủ. Trước đó là giống khoẻ, gieo đúng thời vụ, bón phân cân đối, thăm đồng thường xuyên và bảo vệ thiên địch.
Thiên địch là các loài côn trùng, nhện, chim, ếch nhái ăn sâu hại. Phun thuốc phổ rộng tràn lan giết luôn thiên địch, làm sâu hại bùng phát mạnh hơn ở lứa sau, rồi lại phải phun nhiều hơn. Vòng lặp này là lý do nhiều nơi thấy "càng phun càng nhiều sâu". Giữ bờ ruộng có cỏ hoa, hạn chế phun giai đoạn đầu vụ là những cách giữ thiên địch mà khuyến nông hay hướng dẫn.
Thăm đồng là kỹ năng cốt lõi nhất. Người làm ruộng giỏi biết phân biệt sâu hại và côn trùng có ích, biết đếm mật độ, biết khi nào là ngưỡng phải xử lý. Kỹ năng này học tốt nhất qua lớp học đồng ruộng do khuyến nông, hợp tác xã tổ chức, hoặc từ người làm lâu năm trong xóm.
Bắt đầu làm nông sạch: các bước cho hộ và nhóm hộ
Nếu bạn hoặc nhóm hộ trong thôn muốn đi theo hướng sạch hơn, các bước dưới đây giúp bắt đầu mà không đặt cược quá lớn:
- Ghi chép trước tiên: bắt đầu ghi nhật ký đồng ruộng ngay vụ này: ngày gieo, giống, ngày bón, loại phân, ngày phun, loại thuốc, ngày thu hoạch. Đây là nền móng của mọi tiêu chuẩn.
- Giảm thuốc theo IPM: tham gia lớp học đồng ruộng nếu có, thử giảm phun phòng, chỉ phun khi đến ngưỡng.
- Tìm đầu ra trước khi chứng nhận: hỏi bếp ăn, cửa hàng, doanh nghiệp có nhu cầu sản phẩm VietGAP hay hữu cơ không, điều kiện gì. Chứng nhận mà không có người mua trả thêm thì chỉ tốn kém.
- Đi theo nhóm: liên kết với hàng xóm có ruộng liền kề hoặc qua hợp tác xã. Chứng nhận nhóm rẻ hơn chứng nhận riêng lẻ, vùng đệm cũng dễ đảm bảo hơn.
- Hỏi hỗ trợ: các chương trình hỗ trợ sản xuất an toàn, chứng nhận thường có ở cấp thành phố; hỏi bộ phận nông nghiệp của xã và hợp tác xã.
- Làm thử, đánh giá, rồi mới mở rộng: một vụ, một khoảnh, đánh giá chi phí, năng suất, giá bán thật trước khi chuyển toàn bộ.
Những bước này không cần làm cùng lúc. Chỉ riêng việc ghi nhật ký và giảm phun phòng đã là một bước tiến lớn cho cả sức khoẻ người làm ruộng lẫn nguồn nước chung.
Người mua nông sản vùng Đại Lộc nên hỏi gì
Với người tiêu dùng ở Đà Nẵng hay trong vùng muốn mua rau, gạo, đậu từ đồng ruộng Đại Lộc, nhãn "sạch" trên bao bì hay lời giới thiệu miệng chưa đủ. Sản phẩm VietGAP hay hữu cơ có chứng nhận thường có thông tin về tổ chức chứng nhận, mã số, thời hạn hiệu lực. Bạn có quyền hỏi người bán những thông tin này.
Với sản phẩm không có chứng nhận, cách tốt nhất là mua từ người làm ruộng mà bạn biết, hoặc qua hợp tác xã có tư cách pháp nhân. Hỏi người trồng phun thuốc lần cuối khi nào, có giữ thời gian cách ly không. Người làm ăn tử tế sẽ trả lời thẳng thắn.
Rửa kỹ rau quả dưới vòi nước chảy, ngâm nước sạch, gọt vỏ với những loại gọt được là những cách giảm tồn dư trên bề mặt. Nhưng không có cách rửa nào loại bỏ hoàn toàn thuốc đã ngấm vào trong. Nguồn sản phẩm sạch từ ruộng vẫn là điều quan trọng nhất, và đó là lý do người làm nông sạch xứng đáng được người mua trân trọng.
Câu hỏi thường gặp
VietGAP và hữu cơ khác nhau ở điểm nào chính?
VietGAP vẫn cho dùng phân bón và thuốc hoá học trong danh mục, nhưng phải kiểm soát, ghi chép, truy xuất nguồn gốc. Hữu cơ không dùng phân, thuốc hoá học tổng hợp, có thời gian chuyển đổi đất và yêu cầu vùng đệm cách ly chặt hơn.
Thời gian cách ly thuốc bảo vệ thực vật là gì?
Là số ngày tối thiểu từ lần phun thuốc cuối đến khi được thu hoạch, ghi trên nhãn từng loại thuốc. Thu hoạch trước thời gian này thì nông sản có thể còn tồn dư thuốc vượt mức an toàn.
Vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật bỏ ở đâu?
Bỏ vào bể chứa bao bì đặt ở đầu bờ ruộng nếu thôn có; không vứt trên ruộng, xuống mương, sông và không dùng lại để đựng thức ăn, nước uống. Hỏi thôn, hợp tác xã về lịch thu gom và xử lý.
Hộ nhỏ có làm chứng nhận VietGAP được không?
Được, nhưng chi phí và thủ tục cho một hộ riêng lẻ khá nặng. Phổ biến hơn là chứng nhận theo nhóm hộ hoặc qua hợp tác xã, chia chi phí và dễ đáp ứng yêu cầu. Nên tìm đầu ra trước khi làm chứng nhận.
Phun thuốc xong bị chóng mặt, buồn nôn thì làm gì?
Ngừng ngay, rời khỏi khu vực phun, cởi bỏ quần áo dính thuốc, rửa sạch da, và đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo nhãn hoặc vỏ thuốc đã dùng để nhân viên y tế biết hoạt chất.