Mùa lũ ở Đại Lộc, bữa ăn xoay quanh những thứ đã dự trữ từ trước: gạo, mắm cái, nước mắm, cá khô, cá kho mặn, bánh tráng, đậu phộng, mì gói; nấu bằng bếp gas nhỏ hay bếp củi trên gác; và cá đồng bắt được khi nước lên. Sau lũ, ưu tiên số một là nước sạch và thực phẩm không bị ngấm nước bẩn.
Bài này kể cách người vùng rốn lũ chuẩn bị bếp cho mùa mưa, những món quen trong những ngày nước lên, và các nguyên tắc an toàn thực phẩm sau lũ mà gia đình nào cũng nên nhớ. Phần sơ tán, chằng chống nhà cửa, cảnh báo thời tiết thuộc mục sông Vu Gia và mùa lũ của trang; ở đây chỉ nói chuyện cái ăn.
Bếp mùa lũ: một kinh nghiệm truyền qua nhiều thế hệ
Ở vùng thấp ven Vu Gia, lũ không phải là chuyện bất ngờ mà là chuyện năm nào cũng tính. Từ khoảng giữa năm, các gia đình đã bắt đầu để dành: gạo mua dư vài bao, mắm muối đủ dùng, củi khô xếp lên gác, nước mắm, dầu ăn, mì gói. Người lớn tuổi nói "lo cái ăn trước rồi mới lo cái khác", vì khi nước lên, chợ đóng, đường ngập, ai có gì ăn nấy.
Thói quen dự trữ cũng có nguyên tắc riêng: đồ khô để cao, đồ nặng để thấp vừa tầm với, thứ dùng hằng ngày để gần bếp gác. Bao gạo được đặt trên ván kê cách sàn, bọc thêm lớp ni lông. Mắm, nước mắm đựng trong chai, hũ có nắp chặt để khỏi đổ khi phải di chuyển gấp. Những chi tiết nhỏ ấy là kinh nghiệm tích lại qua nhiều mùa nước.
Nhà ở vùng lũ phần lớn có gác lửng hoặc tầng hai. Một góc gác được dành làm "bếp mùa lũ": bếp gas mini hoặc bếp than nhỏ, vài cái nồi, can nước sạch, thùng kín đựng gạo. Khi nước dâng, cả nhà dọn lên gác, nấu ăn ở đó vài ngày, có khi lâu hơn.
Ngày nay việc dự báo, cảnh báo lũ tốt hơn, nhà kiên cố hơn, có điện thoại liên lạc; nhưng thói quen dự trữ cái ăn vẫn giữ nguyên. Nhiều gia đình trẻ ra ở riêng được cha mẹ dặn kỹ nhất chính chuyện này.
Thực phẩm dự trữ quen thuộc trước mùa lũ
Danh sách dưới đây là những thứ gia đình vùng lũ hay chuẩn bị. Số lượng tuỳ số người và kinh nghiệm từng năm:
| Nhóm | Thường dự trữ | Cách cất | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Lương thực | Gạo, bánh tráng khô, mì gói, bún khô | Thùng, bao kín trên gác | Kiểm tra mọt, ẩm trước mùa |
| Đạm để lâu | Cá khô, cá kho mặn, thịt kho, trứng, đồ hộp | Hũ kín, nơi mát trên cao | Đồ kho mặn dùng trong vài ngày |
| Gia vị | Nước mắm, mắm cái, muối, đường, dầu ăn, bột ngọt | Chai lọ đậy kín | Mắm, muối giúp bữa cơm đơn giản vẫn đủ vị |
| Hạt, củ | Đậu phộng, đậu xanh, khoai lang, sắn | Nơi khô, thoáng | Củ dễ mọc mầm, hư nếu ẩm |
| Nước và chất đốt | Nước sạch đóng bình, gas mini, củi khô | Trên gác, xa nguồn lửa | Nước sạch là thứ thiếu nhanh nhất |
| Thuốc thông thường | Thuốc hạ sốt, thuốc tiêu hoá, dầu gió, băng gạc | Hộp kín | Theo hướng dẫn y tế, không tự dùng kháng sinh |
Nước sạch là thứ người vùng lũ dặn nhau nhiều nhất. Nước máy, nước giếng có thể bị nhiễm bẩn khi lũ tràn; vì vậy nhiều nhà trữ nước đóng bình hoặc đun sôi để nguội vào can sạch trước khi nước lên.
Những món quen của ngày nước lên
Cơm với mắm, cá kho. Bữa cơm mùa lũ đơn giản: cơm trắng, một nồi cá kho mặn hoặc thịt kho để được lâu, chén mắm cái, vài lá rau nếu còn. Kho mặn là cách giữ thức ăn khi không có tủ lạnh, khi mất điện.
Cháo. Cháo trắng ăn với cá khô, muối mè, trứng; cháo cá nếu bắt được cá. Cháo dễ nấu, tiết kiệm gạo, ấm bụng trong những ngày mưa lạnh.
Mì gói, bánh tráng. Món "cứu đói" nhanh nhất. Bánh tráng nhúng nước cuốn với cá kho, trứng chiên; mì gói nấu với rau, trứng.
Khoai, sắn luộc. Khoai lang, sắn dự trữ luộc ăn thay cơm hoặc ăn kèm. Chấm muối mè, ăn với nước chè.
Cá đồng khi nước lên. Lũ tràn ruộng, cá lóc, cá rô, cá diếc theo nước lên đồng, vào sân. Người ở quê bắt cá bằng lưới, vó ngay gần nhà để nấu canh chua, kho, nướng. Đây là "lộc" ít ỏi của mùa lũ, nhưng chỉ nên bắt ở nơi an toàn.
Cá đồng mùa lũ: lộc của nước và cái giá phải cẩn trọng
Người lớn tuổi ở Đại Lộc hay kể chuyện những mùa nước mà cá lên tận sân nhà, chỉ cần một cái vó là có bữa. Cá lóc, cá rô, cá trê, cá diếc theo nước tràn từ sông, bàu vào ruộng, mương. Những nồi cá kho, canh chua cá đồng mùa lũ là ký ức đẹp hiếm hoi trong những ngày vất vả.
Nhưng chuyện bắt cá mùa lũ cũng là nguyên nhân của nhiều tai nạn đáng tiếc ở các vùng lũ miền Trung. Nước chảy xiết, hố sâu, mương ẩn dưới mặt nước, dây điện đứt có thể gây nguy hiểm chết người. Người dân và chính quyền các nơi thường xuyên nhắc: không ra chỗ nước chảy mạnh để vớt củi, bắt cá; không để trẻ con chơi gần nước lũ.
Về an toàn thực phẩm, cá bắt ở vùng nước lũ gần khu dân cư có thể lẫn chất bẩn. Làm sạch kỹ, nấu chín kỹ, không ăn gỏi, không ăn cá chết trôi. Nếu có thể, chờ nước trong hơn mới bắt cá ăn.
Sau lũ: dọn bếp và kiểm tra thực phẩm
Khi nước rút, bếp và kho thực phẩm là chỗ cần làm trước tiên để tránh bệnh đường ruột. Các bước thường được khuyến cáo:
- Bỏ thực phẩm đã ngấm nước lũ: gạo, bánh, rau, thịt, đồ khô trong bao bị ngập nước bẩn nên bỏ, dù trông còn dùng được.
- Đồ hộp kín còn nguyên: rửa sạch vỏ, lau khô trước khi mở; hộp phồng, móp, rỉ thì bỏ.
- Rửa và khử trùng dụng cụ: nồi, chén, thớt, dao bị ngập phải rửa kỹ bằng nước sạch, xà phòng, tráng nước sôi.
- Kiểm tra nguồn nước: giếng, bể chứa bị ngập phải làm sạch, khử trùng theo hướng dẫn của y tế địa phương trước khi dùng; trong thời gian đó dùng nước đóng bình hoặc đun sôi.
- Lau dọn tủ lạnh nếu bị mất điện lâu: thực phẩm tươi để quá lâu không đông lạnh nên bỏ.
- Nấu chín, ăn nóng trong những ngày đầu sau lũ, hạn chế rau sống, đồ tái.
Trạm y tế xã thường phát hướng dẫn và hoá chất khử trùng nước sau lũ; hãy hỏi trạm y tế gần nhất. Nếu trong nhà có người tiêu chảy, sốt, đau bụng sau lũ, nên đến cơ sở y tế sớm thay vì tự chữa.
Bữa cơm đầu tiên sau lũ: chuyện của cả xóm
Ở nhiều làng Đại Lộc, bữa cơm đầu tiên sau khi nước rút thường không chỉ là bữa của một nhà. Nhà nào còn bếp khô, còn gạo thì nấu nồi cháo lớn mời hàng xóm đang bận dọn bùn. Các đoàn cứu trợ, hội đồng hương, bà con ở Đà Nẵng mang về gạo, mì, nước, đôi khi cả những nồi cơm nấu sẵn.
Món ăn những ngày này đơn giản nhất có thể: cháo, mì, cơm với mắm, trứng. Không ai đòi hỏi; điều quan trọng là có cái ăn nóng sau những ngày lạnh và ẩm. Nhiều người kể rằng nồi cháo hàng xóm mang sang sau lũ là món họ nhớ cả đời.
Khi nhận đồ cứu trợ, các gia đình thường được dặn kiểm tra hạn dùng, bao bì; đồ ăn chín nấu sẵn nên ăn ngay trong ngày. Nước uống đóng chai được ưu tiên cho trẻ nhỏ và người già.
Rồi chợ họp lại, rau bãi được gieo lại trên lớp phù sa mới, cá sông lại có. Vòng mùa vụ của vùng rốn lũ khép lại và mở ra cùng lúc, và bữa ăn trở lại bình thường. Người Đại Lộc hay nói "lũ đi để lại phù sa", nghĩa đen là vậy, nghĩa bóng là sau khó khăn thì có cái để làm lại.
Mùa mưa dầm: những món ấm bụng không chỉ để chống lũ
Không phải ngày mưa nào ở Đại Lộc cũng có lũ. Mùa mưa cuối năm có những đợt mưa dầm kéo dài, trời lạnh, đường lầy, người ít ra đồng. Đó là lúc bếp nhà quê có những món riêng: nồi cháo gà hoặc cháo cá nóng, đĩa khoai lang nướng trong tro bếp, nồi bắp rang, bánh xèo đổ trên bếp củi cho cả nhà quây quần.
Nước chè xanh nấu đặc, có nhà thêm vài lát gừng, là thức uống quen những ngày này. Người lớn ngồi bên ấm chè nói chuyện mùa màng, chuyện mực nước; trẻ con chờ khoai nướng chín. Mắm cái pha tỏi ớt, rau luộc, cá kho là bữa cơm ngày mưa phổ biến, vì ra chợ mua đồ tươi không tiện.
Với người mới về sống, mùa mưa dầm là lúc dễ thấy ẩm thực quê "đúng chất" nhất: ít món, đơn giản, nhưng nóng và đậm. Nếu có dịp được mời vào bếp nhà ai trong một chiều mưa, đừng từ chối; đó là lúc người Đại Lộc kể chuyện nhiều nhất.
Gợi ý cho người mới về sống ở vùng lũ
Nếu bạn mới dọn về Đại Lộc, nhất là ở các vùng thấp, mấy gợi ý dưới đây giúp bếp nhà bạn sẵn sàng cho mùa mưa:
- Hỏi hàng xóm mực nước những năm trước để biết cần cất đồ ăn cao tới đâu.
- Chuẩn bị một thùng dự trữ có nắp kín: gạo, mì, bánh tráng, đồ hộp, muối, nước mắm, đủ cho vài ngày.
- Trữ nước sạch trong bình có nắp, đặt trên cao.
- Có bếp phụ (gas mini, bếp than) và dùng ở nơi thoáng khí, tránh ngộ độc khí khi nấu trong phòng kín.
- Giữ đèn pin, sạc dự phòng để nấu ăn khi mất điện.
- Không dự trữ quá nhiều đồ tươi khi có dự báo lũ, vì mất điện thì tủ lạnh không giữ được lâu.
Đừng ngại hỏi người địa phương; kinh nghiệm của họ chi tiết và thực tế hơn mọi danh sách. Một câu hỏi "năm ngoái nước lên tới đâu" có thể mở ra cả buổi chuyện về cách sống với lũ.
Câu hỏi thường gặp
Trước mùa lũ nên dự trữ thực phẩm cho bao nhiêu ngày?
Tuỳ vị trí nhà và kinh nghiệm những năm trước. Nhiều gia đình vùng thấp chuẩn bị đủ cho vài ngày đến một tuần, gồm gạo, mì, bánh tráng, đồ khô, gia vị, nước sạch. Hỏi hàng xóm lâu năm để có con số sát thực tế.
Gạo bị ngập nước lũ có dùng được không?
Không nên dùng. Gạo, đồ khô bị ngấm nước lũ có thể nhiễm bẩn, nấm mốc, vi khuẩn; phơi lại cũng không loại bỏ hết. Khuyến cáo chung là bỏ phần thực phẩm đã ngấm nước.
Ăn cá bắt trong nước lũ có an toàn không?
Có rủi ro vì nước lũ gần khu dân cư thường lẫn chất bẩn. Nếu ăn, phải làm sạch, nấu thật chín, không ăn cá chết trôi. Quan trọng hơn là không ra nơi nước chảy xiết để bắt cá.
Sau lũ dùng nước giếng được không?
Không nên dùng ngay. Giếng bị ngập phải được làm sạch và khử trùng theo hướng dẫn của y tế địa phương. Trong thời gian đó, dùng nước đóng bình hoặc nước đã đun sôi.
Mất điện nhiều ngày thì giữ thức ăn thế nào?
Chuyển sang các món kho mặn, đồ khô, đồ hộp; hạn chế mở tủ lạnh để giữ lạnh lâu hơn. Thịt cá tươi đã rã đông quá lâu nên nấu chín ngay hoặc bỏ, không cấp đông lại.