Đi làm xa là một phần quen thuộc của đời sống vùng Đại Lộc: nhiều gia đình có người làm ăn ở TP.HCM và vùng công nghiệp phía Nam, có người làm ở Đà Nẵng nội đô, và ngày càng nhiều người đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, phổ biến là Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan. Lý do chính là thu nhập cao hơn và cơ hội việc làm rộng hơn so với ở quê. Cái giá là xa gia đình, chi phí ban đầu và rủi ro bị lừa nếu đi qua đường không chính thức.
Người xứ Quảng nói chung có truyền thống đi làm ăn xa, và giọng Quảng nghe thấy ở nhiều khu công nghiệp, khu chợ phía Nam. Bài này viết cho người đang tính đi, cho gia đình có người sắp đi, và cho người đi lâu năm muốn về. Bài tập trung vào những bước kiểm tra cần làm để đi an toàn, theo nguyên tắc chung của pháp luật; quy định cụ thể và danh sách doanh nghiệp được phép cần tra trên kênh chính thức tại thời điểm bạn đi. Bài không nêu chi phí, mức lương hay khuyên nên đi hay không.
Vì sao người Đại Lộc đi làm xa
Lý do đầu tiên là chênh lệch thu nhập. Việc làm tại chỗ trong vùng chủ yếu là công nhân may, chế biến gỗ, vật liệu, xây dựng, nông nghiệp; mức thu nhập phổ biến thấp hơn các trung tâm kinh tế lớn và càng thấp hơn khi so với làm việc ở nước ngoài. Với nhiều gia đình có con nhỏ đi học, cha mẹ già, nhà cần sửa sau mùa lũ, một khoản thu nhập lớn hơn là động lực rất mạnh.
Lý do thứ hai là mạng lưới. Khi đã có người trong họ hàng, trong xóm đi trước và ổn định, người sau đi theo dễ hơn: có chỗ ở tạm, có người giới thiệu việc, có người chỉ đường. Đây là lý do nhiều thôn có "điểm đến quen thuộc", như cả nhóm người làm ở cùng một khu công nghiệp phía Nam hoặc cùng một vùng ở nước ngoài.
Lý do thứ ba là rủi ro thiên tai và tính bấp bênh của nông nghiệp. Những năm lũ lớn mất mùa, thiệt hại nhà cửa, nhiều người quyết định đi làm xa để có thu nhập ổn định hơn gửi về. Tiền gửi về từ người đi làm xa vì thế là một nguồn thu quan trọng của nhiều hộ, dùng để xây nhà cao hơn mức lũ, cho con đi học, trả nợ.
Các con đường đi làm xa phổ biến
Mỗi con đường có yêu cầu, chi phí ban đầu và rủi ro khác nhau. Bảng dưới mô tả khái quát để so sánh, không phải lời khuyên chọn con đường nào:
| Con đường | Cách đi thường gặp | Điều cần chuẩn bị | Rủi ro cần để ý |
|---|---|---|---|
| Làm ở Đà Nẵng nội đô | Tự tìm việc, ở trọ hoặc đi về | Tay nghề, bằng cấp nếu có | Chi phí sinh hoạt cao hơn ở quê |
| Vào TP.HCM, vùng công nghiệp phía Nam | Đi theo người quen, tự tìm việc ở khu công nghiệp | Đăng ký tạm trú, giữ giấy tờ | Xa nhà, nhà trọ chật, việc biến động theo đơn hàng |
| Làm việc ở nước ngoài qua doanh nghiệp dịch vụ | Ký hợp đồng với doanh nghiệp được cấp phép đưa lao động đi | Học ngoại ngữ, khám sức khoẻ, đóng các khoản theo quy định | Doanh nghiệp không phép, thu phí sai quy định, hợp đồng không rõ |
| Chương trình nhà nước với nước ngoài | Ví dụ chương trình cấp phép việc làm EPS đi Hàn Quốc do đơn vị công lập thực hiện | Thi tiếng, tay nghề theo đợt | Đối tượng làm giả giấy tờ, hứa "đậu chắc" |
| Đi tự phát, qua người môi giới không phép | Đi theo lời hứa của cá nhân | Thường bị yêu cầu đóng tiền lớn ngay | Bị lừa mất tiền, lao động bất hợp pháp, không được bảo vệ |
Con đường cuối cùng trong bảng là con đường mà rất nhiều gia đình nông thôn miền Trung đã mất tiền, có người mất cả sức khoẻ và tự do. Phần dưới của bài tập trung vào cách phân biệt đường chính thức với đường không chính thức.
Đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng: các bước kiểm tra
Theo Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng năm 2020, người lao động có thể đi qua doanh nghiệp dịch vụ được cấp phép, qua đơn vị sự nghiệp công lập theo chương trình của nhà nước, hoặc theo hợp đồng trực tiếp với chủ sử dụng ở nước ngoài có đăng ký. Trước khi đặt bất kỳ khoản tiền nào, hãy đi qua các bước sau:
- Kiểm tra giấy phép: doanh nghiệp đưa người lao động đi phải có giấy phép hoạt động dịch vụ do cơ quan quản lý lao động ngoài nước cấp. Tra danh sách doanh nghiệp được cấp phép trên cổng thông tin chính thức của cơ quan này, đối chiếu đúng tên, mã số.
- Kiểm tra đơn hàng: đơn hàng đi làm việc phải được đăng ký với cơ quan quản lý. Hỏi doanh nghiệp tên chủ sử dụng ở nước ngoài, ngành nghề, nơi làm việc, thời hạn hợp đồng, và kiểm tra lại qua kênh chính thức nếu có thể.
- Đọc hợp đồng: có hợp đồng dịch vụ với doanh nghiệp ở Việt Nam và hợp đồng lao động với chủ sử dụng ở nước ngoài. Đọc kỹ lương, giờ làm, chỗ ở, các khoản khấu trừ, điều kiện chấm dứt hợp đồng.
- Kiểm tra các khoản phải đóng: luật quy định các khoản người lao động được phép bị thu như tiền dịch vụ trong giới hạn, chi phí đào tạo, khám sức khoẻ, vé máy bay, ký quỹ nếu có. Mọi khoản thu phải có chứng từ. Khoản "phí lót tay", "phí chạy đơn" là dấu hiệu sai.
- Tham gia đào tạo, bồi dưỡng kiến thức cần thiết: đây là bắt buộc trước khi đi, giúp bạn hiểu luật, văn hoá, quyền lợi ở nước đến.
- Giữ giấy tờ: giữ bản sao hợp đồng, biên lai, giấy tờ tuỳ thân, số điện thoại của cơ quan đại diện Việt Nam ở nước đến.
Nếu thấy khó tự kiểm tra, hãy hỏi chính quyền xã, bộ phận phụ trách lao động của xã mới, hoặc trung tâm dịch vụ việc làm của thành phố. Họ có thể giúp bạn biết doanh nghiệp đó có trong danh sách được phép hay không.
Dấu hiệu của đường đi không chính thức
Hứa chắc chắn đi được, nhanh bất thường. Đơn hàng thật cần thời gian xét tuyển, học tiếng, làm thủ tục. Người hứa "bao đậu", "đi nhanh trong vài tuần" thường là dấu hiệu lừa.
Thu tiền mặt lớn không có chứng từ. Doanh nghiệp hợp pháp thu tiền có hoá đơn, biên lai, theo hợp đồng. Cá nhân thu tiền vào tài khoản riêng, hẹn đưa giấy tờ sau là dấu hiệu nguy hiểm.
Đi bằng thị thực du lịch rồi "ở lại làm". Đây là lao động bất hợp pháp ở nước đến, không có hợp đồng, không được bảo vệ, có thể bị bắt, trục xuất và cấm nhập cảnh nhiều năm.
Không có văn phòng rõ ràng. Chỉ liên lạc qua điện thoại, mạng xã hội, gặp ở quán cà phê, không có địa chỉ đăng ký là dấu hiệu cần cảnh giác.
Yêu cầu giao giấy tờ tuỳ thân bản chính. Không ai được giữ hộ chiếu, căn cước bản chính của bạn ngoài các thủ tục chính thức có biên nhận.
Vào Nam làm ăn: điều người đi trước hay dặn
Với người vào TP.HCM và vùng công nghiệp phía Nam, con đường quen thuộc là đi theo người quen, ở trọ cùng nhóm người đồng hương, làm ở các khu công nghiệp hoặc buôn bán nhỏ. Mạng lưới người Quảng ở phía Nam là chỗ dựa lớn: hỗ trợ khi ốm đau, chỉ việc khi mất việc, cho vay tạm khi cần.
Những điều người đi trước hay dặn: đăng ký tạm trú ngay tại nơi ở để thuận tiện khi làm thủ tục, gửi con đi học, khám bệnh; ký hợp đồng lao động bằng văn bản và kiểm tra việc đóng bảo hiểm; giữ thẻ bảo hiểm y tế; tiết kiệm đều đặn thay vì tiêu hết rồi chờ tháng sau; cẩn thận với các hình thức vay nóng, các trò chơi ăn tiền và ứng dụng đầu tư lạ qua mạng.
Một điều cần nhớ là bảo hiểm xã hội đóng ở bất kỳ nơi nào cũng được cộng dồn thời gian. Người làm ở phía Nam vài năm rồi về quê làm tiếp vẫn giữ được quá trình đóng bảo hiểm, không cần rút một lần. Nhiều người vội rút bảo hiểm xã hội một lần khi nghỉ việc, mất đi quyền lợi hưu trí lâu dài; hãy cân nhắc kỹ trước khi làm.
Khi người nhà đang ở nước ngoài: giữ liên lạc và biết kênh hỗ trợ
Gia đình có người làm việc ở nước ngoài nên giữ bản sao hợp đồng, thông tin doanh nghiệp đưa đi, địa chỉ nơi làm việc và nơi ở của người nhà. Giữ liên lạc định kỳ để biết sớm khi có chuyện như bị nợ lương, bị ép làm quá giờ, bị giữ giấy tờ, bị ốm đau tai nạn.
Khi có vấn đề, người lao động có thể liên hệ doanh nghiệp đưa đi, vì doanh nghiệp có trách nhiệm theo dõi, hỗ trợ người lao động trong suốt thời gian hợp đồng. Ngoài ra còn có cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại, bộ phận quản lý lao động tại đó, và các đường dây hỗ trợ người lao động ở nước ngoài. Thông tin liên hệ chính thức nên lưu trước khi đi.
Gia đình ở quê có thể nhờ chính quyền xã hướng dẫn khi cần làm việc với doanh nghiệp đưa đi hoặc cơ quan quản lý. Đừng giao tiền cho bất kỳ ai hứa "lo giải quyết" mà không có danh tính, chức danh rõ ràng.
Trở về quê: dùng vốn và kinh nghiệm thế nào
Nhiều người đi làm xa về quê với một khoản tích luỹ và kinh nghiệm làm việc trong môi trường kỷ luật, có tay nghề, có ngoại ngữ. Câu hỏi là làm gì tiếp theo. Có người xây nhà, có người mở cửa hàng nhỏ, có người mua xe tải, có người đầu tư vào nông nghiệp, có người đi làm cho doanh nghiệp FDI ở Đà Nẵng nhờ ngoại ngữ.
Kinh nghiệm chung của những người về trước là không nên dồn hết vốn vào một việc mới ngay khi vừa về. Dành vài tháng tìm hiểu thị trường, học hỏi người đang làm, giữ một khoản dự phòng. Những mô hình kinh doanh nghe hấp dẫn qua lời giới thiệu hay trên mạng thường không tính đủ rủi ro của vùng, như mùa lũ, sức mua của địa phương.
Ngoại ngữ và tay nghề tích luỹ ở nước ngoài là tài sản. Các doanh nghiệp có vốn nước ngoài, công ty du lịch, cơ sở đào tạo ngoại ngữ ở Đà Nẵng có nhu cầu người biết tiếng Nhật, tiếng Hàn và có kinh nghiệm làm việc thực tế. Đây có thể là con đường tốt hơn so với khởi nghiệp với vốn liếng chưa nhiều kinh nghiệm quản lý.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết công ty xuất khẩu lao động có giấy phép không?
Tra danh sách doanh nghiệp được cấp phép hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài trên cổng thông tin chính thức của cơ quan quản lý lao động ngoài nước, đối chiếu đúng tên và mã số. Có thể nhờ chính quyền xã hoặc trung tâm dịch vụ việc làm kiểm tra.
Đi Hàn Quốc theo chương trình EPS đăng ký ở đâu?
Chương trình EPS do đơn vị công lập thuộc cơ quan quản lý lao động thực hiện, thông báo đăng ký theo từng đợt qua các kênh chính thức và chính quyền địa phương. Cảnh giác với người hứa "đậu chắc" hay thu tiền để được thi.
Đi du lịch rồi ở lại làm việc có sao không?
Đây là lao động bất hợp pháp ở nước đến: không có hợp đồng, không được bảo vệ, có thể bị bắt, trục xuất và cấm nhập cảnh nhiều năm. Gia đình có thể mất khoản tiền lớn đã trả cho người môi giới.
Đi làm xa có nên rút bảo hiểm xã hội một lần không?
Nên cân nhắc kỹ. Thời gian đóng bảo hiểm xã hội ở các nơi được cộng dồn, giữ lại giúp bạn có quyền hưởng lương hưu sau này. Rút một lần sẽ mất quá trình đóng và các quyền lợi lâu dài.
Người nhà ở nước ngoài bị nợ lương thì gia đình làm gì?
Liên hệ doanh nghiệp đã đưa người lao động đi để yêu cầu hỗ trợ, đồng thời người lao động liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại. Gia đình có thể nhờ chính quyền xã hướng dẫn làm việc với cơ quan quản lý.