Tết ở Đại Lộc là Tết làng quê xứ Quảng: bắt đầu từ chạp mả và đưa ông Táo cuối tháng Chạp, cao điểm là ba ngày đầu năm với chúc Tết ông bà, viếng nhà thờ tộc, thăm bà con, và kéo dài tới Rằm tháng Giêng với các lễ đầu năm của làng. Đây cũng là lúc vùng đông nhất trong năm, vì người đi làm ăn xa đổ về.
Bài này đi theo lịch Tết của một gia đình bình thường ở Đại Lộc, nêu những tục còn giữ phổ biến và vài điều người về quê hoặc khách đến ăn Tết nên biết. Phong tục mỗi nhà mỗi họ có khác, nên đây là bức tranh chung chứ không phải quy định. Phần món ăn ngày Tết chỉ nhắc qua; chuyện bánh tổ, bánh tét có bài riêng trong mục ẩm thực.
Tháng Chạp: dọn mộ, dọn nhà, tính chuyện về quê
Với người Đại Lộc, không khí Tết đến sớm từ tháng Chạp. Việc đầu tiên là chạp mả: con cháu ra nghĩa địa dọn cỏ, đắp mộ, sau mùa lũ cuối năm việc này càng cần. Kế đó là dọn nhà: nhà vùng thấp thường phải cạo lớp bùn còn bám chân tường, sơn quét lại, lau dọn bàn thờ. Năm nào lũ muộn, việc dọn dẹp và chuẩn bị Tết dồn lại sát nhau, cả nhà làm không ngơi tay.
Tháng Chạp cũng là lúc người đi xa tính chuyện về. Những gia đình có con cháu ở Sài Gòn, Tây Nguyên, nước ngoài bắt đầu hỏi nhau ngày nào về, về bằng gì. Nhà nào có người về là nhà đó lo thêm chăn chiếu, lo phòng. Câu hỏi quen thuộc của tháng Chạp ở làng là "năm ni thằng ... có về không".
Người buôn bán thì bước vào mùa bận nhất. Chợ Ái Nghĩa và các chợ xã đông dần, hàng hoá Tết bày ra từ giữa tháng. Người trồng hoa, trồng rau ven sông tính toán để có hàng đúng dịp, người làm bánh nhận đặt hàng. Nếu bạn muốn thấy nhịp sống sôi động của vùng, tuần cuối tháng Chạp là lúc nên đi chợ.
Ở các xóm, những ngày này cũng là lúc trả nợ, thanh toán công xá, biếu quà người có ơn trong năm. Người Quảng có thói quen không muốn để nợ sang năm mới, nên chuyện tính toán sòng phẳng cuối năm được coi trọng.
Hăm ba tháng Chạp: đưa ông Táo và tất niên
Ngày 23 tháng Chạp, như nhiều vùng khác, các gia đình ở Đại Lộc làm lễ đưa ông Táo. Lễ thường đơn giản: mâm cúng nhỏ, hương, trầu cau, có nhà thêm áo mũ giấy. Đây là mốc mà nhiều người coi là "bắt đầu Tết thật", từ đó việc nhà dồn dập hơn.
Sau đó là lễ tất niên, thường vào một trong những ngày 28 đến 30 tháng Chạp tuỳ nhà. Mâm tất niên là mâm cơm lớn nhất cuối năm, cả nhà cùng ăn, có khi mời thêm bà con gần. Trước bữa ăn là lễ mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu, theo cách nói quen của người Quảng.
Những ngày này người lớn trong nhà lo phần lễ, người trẻ lo dọn dẹp, chở đồ, đi chợ. Nếu bạn ở chung với một gia đình địa phương, đây là lúc nên xắn tay vào phụ: quét sân, rửa lá, bê đồ. Không ai bắt khách làm, nhưng ai phụ thì được quý hơn hẳn.
Gói bánh, làm dưa, chuẩn bị mâm cỗ: Tết trong bếp
Căn bếp ngày Tết ở Đại Lộc bận nhất vào hai ba ngày cuối năm. Nhiều nhà vẫn tự gói bánh tét, nấu nồi bánh qua đêm bên bếp củi; nhà ít người thì đặt mua. Bánh tổ, loại bánh làm từ bột nếp và đường đặc trưng của Tết Quảng Nam, được dùng để cúng và để biếu. Ngoài ra là dưa món, củ kiệu, thịt heo, gà, các loại mứt, bánh in, bánh thuẫn.
Việc nấu bánh tét đêm cuối năm vẫn là kỷ niệm đẹp của nhiều người: cả nhà ngồi quanh bếp, người lớn canh lửa, trẻ con chờ chiếc bánh nhỏ được gói riêng. Ở các làng ven sông, củi khô được để dành từ trước mùa lũ, có nhà để riêng một góc gác cho củi nấu bánh.
Mâm cỗ ngày Tết dâng ông bà thường có các món luộc, món kho, món xào, bánh tét, dưa món, xôi, chè. Thành phần cụ thể mỗi nhà một khác và không có món nào bắt buộc. Người Quảng không nặng chuyện mâm cao cỗ đầy; quan trọng là mâm cơm đủ người ngồi.
Ba ngày Tết: một ngày bình thường của gia đình Đại Lộc
Nhịp ba ngày Tết khá giống nhau giữa các gia đình, dù chi tiết khác nhau:
- Giao thừa: nhiều nhà làm lễ đón năm mới ở sân và trong nhà; người trẻ có khi lên Ái Nghĩa hoặc ra đường lớn xem pháo hoa nếu năm đó có tổ chức.
- Sáng mồng Một: con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ; người lớn mừng tuổi trẻ con. Nhiều nhà kiêng quét nhà, kiêng cãi nhau trong ngày đầu năm.
- Xông đất: người đầu tiên vào nhà ngày mồng Một được chú ý; nhà nào kỹ thì nhờ trước một người hợp ý. Đây là tục quen chứ không phải chuyện bắt buộc.
- Viếng nhà thờ tộc: trong ba ngày Tết, con cháu ghé nhà thờ tộc thắp hương, gặp bà con trong họ.
- Đi Tết bà con, hàng xóm: mồng Hai, mồng Ba là ngày đi thăm nhà ngoại, thầy cô, bà con xa.
- Lễ cuối Tết: nhiều nhà làm lễ vào mồng Ba hoặc mồng Bốn để khép lại ba ngày Tết, gọi theo thói quen là đưa ông bà.
Với người ngoài đến ăn Tết, chỉ cần nhớ vài điều: chào và chúc người lớn trước, nhận chén nước, miếng bánh khi được mời, và tránh nói chuyện buồn, chuyện xui trong mấy ngày đầu năm.
Chơi Tết ở làng: bài chòi, đua ghe, sân đình và quán cà phê
Ngày xưa, vui Tết ở làng quê Đại Lộc gắn với sân đình, bãi sông và những trò chơi dân gian. Nổi bật nhất là bài chòi: dựng chòi tre trên sân, anh hiệu hô câu thai, người chơi chờ đủ ba con bài để gõ mõ báo thắng. Ở các làng ven sông, có năm tổ chức đua ghe, bơi trải trên Vu Gia. Ngoài ra có đánh đu, kéo co, đập niêu cho trẻ con.
Ngày nay, các trò này không còn diễn ra đều ở mọi làng; nơi nào có hội người cao tuổi, đoàn thanh niên hay ban văn hoá đứng ra tổ chức thì năm đó có. Một số năm, địa phương tổ chức hội thi, hội diễn đầu xuân ở trung tâm. Muốn biết năm nay có gì, cách nhanh nhất là hỏi người địa phương ngay trước Tết.
Người trẻ thì có lối vui mới: tụ tập ở các quán cà phê ven đường lớn, đi chụp ảnh ở bãi sông, ở cánh đồng, lên Đà Nẵng chơi một ngày. Dù vậy, hầu như ai cũng dành ít nhất một buổi để về nhà thờ tộc, đi thăm bà con. Đó là phần Tết mà người Đại Lộc ít chịu bỏ.
Sau Tết: lễ đầu năm của làng và Rằm tháng Giêng
Sau ba ngày Tết, đời sống chưa trở lại hẳn. Nhiều làng, nhiều họ chọn những ngày đầu tháng Giêng để tổ chức tế đình, giỗ tộc, vì đây là lúc con cháu còn ở quê. Các buổi họp họ, trao thưởng khuyến học, mừng thọ cũng dồn vào thời gian này. Lịch kín đến mức có gia đình một ngày dự hai ba việc.
Rằm tháng Giêng là mốc khép lại mùa Tết với nhiều gia đình: làm mâm cúng, đi chùa, đi thăm viếng. Sau Rằm, người đi làm xa lần lượt quay lại thành phố, các chuyến xe khách đông trở lại, làng vắng dần.
Với nông dân vùng bãi, sau Tết là lúc nhìn lại ruộng vườn: đất bãi đã khô, chuẩn bị gieo bắp, đậu, rau cho vụ mới. Nhịp mùa vụ nối tiếp nhịp Tết, và cái vòng quen thuộc của vùng sông lại bắt đầu.
Những tục nhỏ ngày Tết mà người trẻ hay hỏi
Mừng tuổi. Người lớn mừng tuổi trẻ con trong nhà và trong họ bằng phong bao nhỏ, kèm lời chúc học giỏi, ngoan. Con cháu đã đi làm thường mừng tuổi ngược lại cho ông bà, cha mẹ. Giá trị phong bao không phải điều người ta để ý; người lớn tuổi quý nhất là việc con cháu nhớ mà về.
Chúc Tết người lớn trong xóm. Ở làng, đi chúc Tết không chỉ là chuyện trong nhà. Người trẻ thường được cha mẹ dắt đi chúc các cụ cao niên trong xóm, thầy cô cũ, người có ơn với gia đình. Mỗi nhà ghé một chút, uống chén nước, ăn miếng mứt, rồi đi tiếp.
Kiêng cho mượn, kiêng đòi nợ đầu năm. Nhiều người lớn tuổi giữ thói quen không cho mượn đồ, không đòi nợ trong mấy ngày đầu năm. Người trẻ không nhất thiết theo, nhưng nên hiểu để không làm người già phật lòng.
Thắp hương ở nhà thờ tộc. Ghé nhà thờ tộc thắp nén hương là cách báo với họ hàng rằng mình đã về. Người giữ nhà thờ thường ghi nhận ai ghé, và câu chuyện "năm ni con cháu về đông" sẽ được nhắc lại ở buổi giỗ tộc.
Đi chùa đầu năm. Một bộ phận gia đình có thói quen đi chùa trong làng hoặc gần nhà vào mồng Một hoặc Rằm tháng Giêng, coi như một hoạt động văn hoá đầu năm, gặp gỡ bà con, ngắm cảnh. Ai không có thói quen này thì cũng không ai trách.
Về Đại Lộc ăn Tết: chuẩn bị cho chuyến đi
Nếu bạn là con cháu về quê, hoặc khách được mời về ăn Tết, các bước sau giúp chuyến đi suôn sẻ hơn:
- Lo vé, lo xe sớm. Chiều về miền Trung trước Tết và chiều đi sau Tết luôn đông. Ga, sân bay gần nhất nằm ở Đà Nẵng, từ đó về Đại Lộc bằng xe.
- Hỏi gia đình lịch các việc chung: ngày tất niên, ngày giỗ tộc, ngày tế đình nếu có, để sắp xếp ở lại.
- Chuẩn bị quà vừa phải: quà biếu ông bà, người lớn; tiền mừng tuổi trẻ con trong họ, hàng xóm thân.
- Mang áo ấm, áo mưa: Tết ở miền Trung có năm se lạnh, mưa phùn, đường làng có thể lầy.
- Tính thời gian đi lại trong ngày: các ngày Tết, đường từ Đà Nẵng về Ái Nghĩa và các tuyến trong vùng đông hơn ngày thường.
- Dành một buổi đi chợ Tết và một buổi ra sông, ra đồng: đó là những hình ảnh khó thấy ở thành phố.
Điều đáng nhớ nhất là sự kiên nhẫn: ăn Tết ở quê nghĩa là nhiều bữa cơm, nhiều lời hỏi thăm, nhiều câu chuyện lặp lại. Với người lớn tuổi ở Đại Lộc, việc bạn ngồi nghe là món quà Tết quý nhất.
Câu hỏi thường gặp
Tết ở Đại Lộc có gì khác Tết ở Đà Nẵng nội thành?
Tết ở Đại Lộc giữ nhiều nếp làng hơn: chạp mả, viếng nhà thờ tộc, giỗ tộc đầu năm, bữa cơm đông bà con, trò chơi ở sân đình khi có tổ chức. Đà Nẵng nội thành sôi động hơn về sự kiện, phố phường nhưng ít các sinh hoạt họ tộc như vậy.
Bánh tổ là bánh gì?
Bánh tổ là loại bánh làm từ bột nếp và đường, hấp chín trong khuôn, đặc trưng của Tết Quảng Nam. Bánh dùng để cúng, để biếu và để ăn dần, có thể cắt lát ăn với bánh tráng hoặc chiên lại. Cách làm cụ thể có trong bài riêng về bánh Tết.
Mấy ngày Tết ở quê có kiêng gì không?
Nhiều gia đình kiêng quét nhà ngày mồng Một, kiêng cãi nhau, kiêng nói chuyện xui trong mấy ngày đầu năm. Đây là tục quen để giữ không khí vui vẻ, mỗi nhà giữ một khác, khách chỉ cần ý tứ theo chủ nhà.
Ăn Tết ở Đại Lộc có lạnh không?
Có năm Tết rơi vào lúc trời se lạnh và mưa phùn, có năm nắng ấm. Bạn nên mang theo áo khoác mỏng và áo mưa, giày dép chịu nước vì đường làng sau mưa có thể lầy.
Có lễ hội đầu xuân lớn nào ở Đại Lộc không?
Hoạt động đầu xuân phần lớn ở quy mô làng: tế đình, giỗ tộc, bài chòi, trò chơi dân gian, có năm có đua ghe hoặc hội diễn do địa phương tổ chức. Lịch thay đổi theo từng năm, nên hỏi người địa phương hoặc chính quyền xã trước Tết.